Głowaczów – miasto w Polsce, położone w województwie mazowieckim, w powiecie kozienickim, w miejsko-wiejskiej gminie Głowaczów. Jest siedzibą gminy oraz parafii św. Wawrzyńca.
Głowaczów znajduje się na Mazowszu na terenie historycznego Zapilicza. Uzyskał lokację miejską od założenia w 1445Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30–31.. Został pozbawiony praw miejskich 13 stycznia 1870 i włączony do gminy Lipa w powiecie kozienickim, którą przekształcono w gminę MariampolPostanowienie z 24 października (5 listopada) 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 419).. W latach 1870–1954 siedziba wiejskiej gminy Mariampol, 1954–1972 gromady GłowaczówUchwała Nr 13e/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 29 września 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu kozienickiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 20 grudnia 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 29 września 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 31 grudnia 1954 r., Nr. 15, Poz. 104)., a od 1973 nowej gminy GłowaczówUchwała Nr XVII/80/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 8 grudnia 1972 w sprawie utworzenia wspólnych rad narodowych dla miast nie stanowiących powiatów i gmin w województwie kieleckim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 9 grudnia 1972, Nr 26, Poz. 174).. W latach 1975–1998 należał do województwa radomskiego. 1 stycznia 2024 odzyskał status miasta..
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 miasto liczyło 826 mieszkańców, będąc trzecim najsłabiej zaludnionym miastem w województwie.
Położenie Miejscowość leży nad rzeką Radomką na trasie między Warką a Kozienicami, otoczona Puszczą Kozienicką i Puszczą Stromecką. Krzyżuje się tu droga krajowa nr 48 z drogą wojewódzką 730. Przez Głowaczów przebiega pieszy szlak im. Witaliusza Demczuka. Głowaczewo położone było w drugiej połowie XVI w. w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiegoMazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4..
Historia Na początku XX w. prowadzone były prace archeologiczne m.in. „Na Trawce” koło młyna, które ujawniły pozostałości po pogańskim cmentarzysku (kultura Przeworska) z I i II w. p.n.e.
Miasto Głowaczów zostało założone w 1445 przez Sędziwoja Głowacza Leżeńskiego herbu Nałęcz, na gruntach wsi Leżenice, za zezwoleniem księcia mazowieckiego Bolesława, na prawie chełmińskim. Wraz z miastem powstał kościół i parafia rzymskokatolicka. Głowaczów był ośrodkiem garncarstwa, w którym wytwarzane były przede wszystkim siwaki. Mieszkańcy zajmowali się również handlem i tkactwem.
Kolejnymi dziedzicami Głowaczowa byli Leżeńscy, Wieszczyńscy i Boscy herbu Jasieńczyk wraz z rodziną Ostrorogów.
W 1576 w Głowaczowie przebywał król Stefan Batory, który zatrzymał się w mieście jadąc do Radomia, by potwierdzić przywileje dla szlachty.
Głowaczów utracił prawa miejskie w 1869 i został przyłączony do gminy LipaPostanowienie z 24 października (5 listopada) 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 419)..
mały|lewo|Kościół św. Wawrzyńca ok. 1913 r. W drugiej połowie XVII w. w Głowaczowie zaczęli osiedlać się Żydzi, a w następnym stuleciu powstała samodzielna gmina wyznaniowaZobacz stronę Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęconą Głowaczowowi https://archive.ph/20070818071029/http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/gminy/miasto/397.html.. W 1827 w 64 domach mieszkało 490 ludzi, w 1861 w 98 domach 3934 (z czego 396 Żydów), zaś pod koniec tamtego stulecia w 121 domach 1424 mieszkańców. W bitwie pod Lipą koło Głowaczowa 15 lutego 1864 poniósł klęskę oddział powstańczy „Dzieci Warszawy” pod dowództwem por. Pawła Gąsowskiego. W 1899 powstała synagoga, wcześniej istniał już żydowski cmentarz. W 1921 było 2271 mieszkańców.
We wrześniu 1939 toczyły się tu walki oddziałów osłaniających wycofującą się za Wisłę Armię „Prusy”. 10 września 1939 odbyła się bitwa o Głowaczów, w której walczyła 13 Kresowa Dywizja Piechoty wspomagana przez 1 Batalion Czołgów Lekkich. Podczas bitwy zniszczono przynajmniej dwa niemieckie czołgi, a w rezultacie walk Niemcy wycofali się za RadomkęKrzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim s. 23, za Czesławem Zwolskim.. Głowaczów został poważnie zniszczony podczas kampanii wrześniowejKrzysztof Urbański op. cit. s. 58..
Pewną liczbę Żydów z Głowaczowa wywieziono do obozów pracy w dystrykcie lubelskim w 1940Krzysztof Urbański op. cit. s. 63.. Wiosną 1940 mieszkańcy Głowaczowa, a więc i Żydzi, zostali wysiedleni w związku z budową poligonu lotniczego w okolicy. Żydów przeniesiono na nieużytki między Jasieńcem a Mariampolem, gdzie żyli w prowizorycznych budach z dykty, blachy itp.Krzysztof Urbański op. cit. s. 137, za Lipcem. Rozlokowanie przesiedleńców odbyło się przy udziale i wedle wskazań Naczelnej Rady Starszych z RadomiaKrzysztof Urbański op. cit. s. 85.. W drugiej połowie sierpnia 1942 Żydów z Głowaczowa przeniesiono do getta w KozienicachKrzysztof Urbański op. cit. s. 165., skąd zostali później wywiezieni do Treblinki, gdzie ich wymordowano.
W sierpniu 1944 podczas walk na przyczółku warecko-magnuszewskim miały miejsce ciężkie walki najpierw w dniach 9–16 sierpnia kilka kilometrów na północ od Głowaczowa znane jako bitwa pod Studziankami. Następnie w dniach 19–22 sierpnia odbyła się równie ciężka bitwa o Głowaczów. Najpierw oddziały Armii Czerwonej pod dowództwem marszałka Czujkowa w ramach planowanej szerszej operacji zdobyły miasto, które następnie zostało odbite przez Wehrmacht. Wygranie przez Niemców bitwy o Głowaczów zatrzymało planowaną sowiecką ofensywę na Radom. Następnie front zatrzymał się na tym odcinku do stycznia 1945. W wyniku działań wojennych w sierpniu 1944 miasto zostało prawie całkowicie zniszczone.
W 1949 została utworzona gmina Głowaczów z siedzibą w Głowaczowie.. Wcześniej Głowaczów był siedzibą gminy MariampolGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933..
Religia Od 1390 w Leżenicach istniał pierwotny drewniany kościół wraz z parafią, wybudowany staraniem Jana Głowacza Leżeńskiego. W 1445, gdy powstało miasto, powstała jako druga parafia Głowaczów oraz kościół pw. św. Wawrzyńca. Parafia Leżenice przetrwała do 1621 w dekanacie zwoleńskim. Obydwa kościoły zostały zniszczone przez Szwedów. W 1675 został wybudowany nowy kościół, ufundowany przez biskupa Tomasza Leżeńskiego. Świątynia ta przetrwała do 1944, kiedy została wysadzona przez Niemców.
Obecny kościół został wybudowany w latach 1956–1966 według projektu Władysława Pieńkowskiego. Świątynia jest przejawem szukania stylu narodowego w architekturze. Budowniczym kościoła był ks. Stanisław Sikorski.
Obecny cmentarz parafialny w Głowaczowie pochodzi z pierwszej połowy XIX w..
Parafia św. Wawrzyńca jest siedzibą dekanatu głowaczowskiego, należącego do diecezji radomskiej.
Zabytki mały|Cmentarz parafialny w Głowaczowie Do rejestru zabytków nieruchomych wpisany jest parafialny cmentarz rzymskokatolicki (najstarsza część, z nagrobkami) z pierwszej połowy XIX, nr rej.: A-1243 z 6.05.2014.
Ważniejsze obiekty Urząd Miasta i Gminy Głowaczów Kościół św. Wawrzyńca w Głowaczowie, wybudowany w 1966 Cmentarz parafialny w Głowaczowie Cmentarz żydowski w Głowaczowie, założony w XVIII w. Bank Spółdzielczy w Głowaczowie, założony w 1910 Ochotnicza Straż Pożarna w Głowaczowie, założona w 1896 Obelisk poświęcony Józefowi Piłsudskiemu, znajdujący się na skwerku jego imienia, którego realizatorem był Jacek Michał Szpak Kopiec Józefa Piłsudskiego, jeden z siedmiu w Polsce, usypany w 1935 po śmierci marszałka przez mieszkańców Głowaczowa Pomnik upamiętniający śmierć żołnierzy i ludności cywilnej podczas II wojny światowej na terenie gminy Głowaczów Stadion sportowy z dwoma boiskami, szatniami i siedzibą klubu KS Legion Głowaczów
Oświata Dokumenty wymieniają szkołę elementarną działającą w Głowaczowie w 1827. Obecnie na terenie Głowaczowa działają: Publiczna Szkoła Podstawowa w Głowaczowie im. Tadeusza Kościuszki Niepubliczne Liceum dla dorosłych w Głowaczowie
Wcześniej istniało Publiczne Gimnazjum w Głowaczowie im. Jana Pawła II.
Sport mały|Trybuny boiska KS Legion Głowaczów Na terenie Głowaczowa działają: KS Legion Głowaczów (Klub Sportowy Legion Głowaczów) – klub piłkarski z siedzibą w Głowaczowie założony w 1954 z inicjatywy mieszkańca Głowaczowa – Euzebiusza Małaśnickiego, który był jego zawodnikiem. Legion obecnie jest klubem tylko piłkarskim, jednak w przeszłości istniało wiele sekcji min. szermierka. Najwyższą ligą w jakiej znajdował się klub to klasa okręgowa UKS Jastrząb Głowaczów – klub piłkarski założony w 2000 przez Krzysztofa Wolskiego, trenera i jednocześnie prezesa klubu. Do największych sukcesów klubu należą: zajęcie 7 miejsca w finale krajowym Turnieju Marka Wielgusa w 2003 oraz zajęcie 2 miejsca w półfinale krajowym w 2004. Wychowankiem UKS Jastrząb Głowaczów jest reprezentant Polski Rafał Wolski.
Galeria zdjęć
Ludzie związani z Głowaczowem
Przypisy Opis parafii na stronie diecezji radomskiej.
Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). GUS. Wyszukiwarka TERYT.
Bibliografia Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 219 Mapa WIG Białobrzegi Pas 42 Słup 32 Warszawa 1937 Czesław Tadeusz Zwolski Walki obronne na ziemi radomskiej w 1939 roku: artykuły i szkice historyczne Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Radomiu Radom 1983
Oskar Kolberg Dzieła wszystkie – Radomskie część I. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław-Poznań (1887)
Linki zewnętrzne
Gmina Głowaczów
Kategoria:Głowaczów Kategoria:Miasta w województwie mazowieckim Kategoria:Miasta polskie lokowane na prawie chełmińskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)