mały|Obszar dialektów torlackich wraz z podziałami etnicznymi Dialekty torlackie, narzecze torlackie (, ) lub dialekt timocko-prizreński () – obszar gwar przejściowych między językiem serbskim (serbsko-chorwackim) a macedońskim, zaliczany do gwar serbsko-chorwackich (serbskich). Pod względem genetycznym należą one do grupy zachodnio-południowosłowiańskiej, przez co bywają zaliczane do dialektów sztokawskich, jako tzw. dialekty średniosztokawskie (w opozycji do nowosztokawskich i starosztokawskich).

Gwary torlackie są używane w południowej Serbii (część Kosowa i Metochii, dorzecze Południowej Morawy i Timoku aż po Zaječar), w północnej Macedonii niemal po Tetowo, Skopje, Sztip i Kratowo, a także w północno-zachodniej Bułgarii, sięgając aż po Radomir, Breznik, Bełogradczik. Płynnie przechodzą od południa w dialekt północnomacedoński, a od wschodu w dialekt zachodniobułgarski.

Deklinacja torlacka nie ma charakteru typowego dla języka literackiego. Gwary te cechują się szeregiem bałkanizmów, takich jak: utrata kategorii bezokolicznika, uproszczenie deklinacji, czas przyszły tworzony przy pomocy formy će (chce), intensywne stosowanie form enklitycznych zaimków osobowych. W słownictwie widoczne są wpływy tureckie i albańskie.

Cechy językowe Pod względem wielu cech są to gwary typu bułgarsko-macedońskiego, o czym świadczy: akcent wydechowy, brak intonacji i iloczasu, redukcja i zanik samogłosek nieakcentowanych, co wynika z silnego akcentu, analityczna deklinacja (redukcja liczby przypadków), rodzajnik postpozytywny, zastąpienie bezokolicznika konstrukcjami z da, analityczne stopniowanie przymiotników i przysłówków, podwójne dopełnienie zaimkowe.

Z drugiej strony pierwotne cechy fonetyczne i morfologiczne świadczą o tym, że genetycznie należy on do grupy zachodnie języków południowosłowiańskich. Cechami, które bezwzględnie odróżniają gwary torlackie od zarówno gwar macedońskich, jak i bułgarskich, są: zlanie się dawnych jerów *ъ, *ь w jedną głoskę, często będącą odrębnym fonemem, przejście psł. *ǫ w u wobec typowego dla obszaru bułgarsko-macedońskiego przejścia w [], [] lub [], zaimek pytający šta lub što, końcówka -ga, np. tóga, njéga wobec nego, zaimek osobowy 1. os. l. poj. ja i w przypadku zależnym zaimek 3. os. l. poj. ga wobec (j)as i go, końcówka -mo w 1. os. l. mn. czasowników, np. grebémo wobec me. brak końcówki -t w 3 os. l. mn. czasu teraźniejszego, końcówka 1. os. l. poj. czasu teraźniejszego -em,

Mimo tych charakterystycznych cech grupy zachodniej, nie dotarło tu większość pochodzących z okresu od XIII do XIV wieku innowacji sztokawskich, jak przejście *l̥ w u, np. dlăg czy w innych gwarach vl̥k, przejście wygłosowego -l w -o, np. znal, bel, a także odmiana typu dojdem zamiast sztokawskiej dođem. Dotarły tutaj jednak innowacje sztokawskie rozwinięte do XIII wieku, takie jak *ǫ > u, przejście *ť, *ď > ć, đ, czy przejście nagłosowego čr- w cr- albo metateza vs- do sv-.

Podział Obszar gwar torlackich można podzielić na trzy dialekty: prizreńsko-południowomorawski svrljisko-zaplański timocko-łużnicki.

Do gwar torlackich zaliczana jest także gwara Karaszewców, zamieszkujących siedem wsi w rumuńskiej części Banatu.

Zobacz też bałkańska liga językowa dialekt północnomacedoński dialekt zachodniobułgarski Gorańcy

Przypisy

Bibliografia

kategoria:Języki Serbii