Archibald (Archie) Leman Cochrane (ur. 12 stycznia 1909 w Galashiels, Szkocja, zm. 18 lipca 1988 w Dorset, Wielka Brytania) – brytyjski epidemiolog i klinicysta pochodzenia szkockiego, zainteresowany zagadnieniami medycyny opartej na dowodach (EBM) i możliwościami zwiększania dokładności ocen skuteczności leczenia (w tym RCT), autor klasycznej publikacji Effectiveness & Efficiency: Random Reflections on Health Services, adresowanej do klinicystów, menedżerów opieki zdrowotnej i decydentów politycznych, uznawanej za oryginalny podręcznik EBM.
Działalność Archiego Cochrane'a doprowadziła do zmiany sposobu myślenia o obowiązkach lekarza – do uznania, że powinien on kwestionować wszystkie sposoby terapii, jeżeli brakuje danych (przeglądów systematycznych) potwierdzających ich skuteczność. Konsekwencją przyjęcia takiego stanowiska stało się ustanowienie Cochrane Collaboration opracowującego Cochrane Library (m.in. The Cochrane Central Register of Controlled Trials i inne bazy danych.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Archibald Leman Cochrane urodził się 12 stycznia 1909 roku w zamożnej rodzinie szkockiej, zamieszkałej w Galashiels. Jego rodzicami byli Emmy Mabel (z domu Purdom) i Walter Francis Cochrane (producenci tweedu). Archi miał starszą siostrę (Helen) i dwóch młodszych braci. Młodszy z nich (Walter) zmarł w wieku dwóch lat z powodu gruźlicy, starszy (Robert) poniósł śmierć w wieku 21 lat w wypadku motocyklowym. Ojciec zginął w 1917 roku w bitwie o Gazę (I wojna światowa).
Archibald Leman Cochrane odziedziczył majątek po dziadku ze strony ojca (bogatym młynarzu). Po ojcu matki odziedziczył porfirię, której początkowo nie rozpoznano, a w przyszłości znacząco wpłynęła na jego życie. thumb|King’s College (Cambridge)
Rozpoczął naukę w 1916 roku w szkole przygotowawczej w Rhos-on-Sea (hrabstwo miejskie Conwy), a od 1922 roku był uczniem szkoły w Uppingham (Uppingham School). W latach 1927–1930 studiował nauki przyrodnicze (I i II stopień) w King’s College (Cambridge).
Po uzyskaniu dyplomu z najwyższymi ocenami rozpoczął w 1931 roku staż naukowy w dziedzinie kultur tkankowych u dr N. Wilmerata w Strangeways Laboratory, małym szpitalu z laboratorium badawczym. Odwiedził też laboratorium w Toronto, jednak ten rodzaj pracy nie dał mu satysfakcji.
W tymże roku podjął decyzję wyjazdu do , pierwszego studenta Sigmunda Freuda. Poddawał się psychoanalizie, spodziewając się jej skuteczności w przypadku dolegliwości natury seksualnej, wiązanych z porfirią (nie znalazł zrozumienia i pomocy ze strony lekarzy brytyjskich). W latach 1931–1934 przebywał w Berlinie, Wiedniu i Hadze (nasilający się antysemityzm zmuszał T. Reika do przemieszczania się). Cochrane łączył próby kuracji ze studiami medycznymi w Lejdzie i Wiedniu. Psychoanaliza okazała się nieskuteczna, jednak podróż przyniosła pozytywny efekt – nauczył się kilku języków; po powrocie biegle posługiwał się językiem niemieckim. Trzyletnia podróż ukształtowała też postawę Cochrane’a wobec faszyzmu. University College Hospital i hiszpańska wojna domowa Cochrane wrócił do Wielkiej Brytanii w 1934 roku i zaczął studiować badania kliniczne w londyńskim (UCH). Jego pasja nie ograniczała się do podstawowej wiedzy medycznej, np. w 1935 roku samotnie demonstrował na ulicach Londynu z własnoręcznie wykonanym plakatem o treści: „All effective treatments must be free” (wszystkie skuteczne metody leczenia muszą być bezpłatne). thumb|Przysięga batalionu Dąbrowszczaków na wierność sprawie Republiki Wkrótce przerwał studia, aby zgłosić się do ochotniczej Brygady Międzynarodowej, przygotowującej się do zbrojnego wsparcia Drugiej Republiki w hiszpańskiej wojnie domowej. Został włączony do 35. Dywizji Medycznej (XIV Brygada im. Marsylianki, dow. Karol Świerczewski). Służył w medycznym ambulansie i szpitalach polowych na froncie w Aragonii i w czasie oblężenia Madrytu, m.in.: w bitwie nad Jaramą (luty 1937) w Villarejo de Salvanés, w małym szpitalu polowym zorganizowanym w wiejskim barze w El Escorial koło Madrytu, w szpitalu wojskowym (lipiec 1937) w Grañén koło Huesca jako członek personelu First British Hospital (szpital założył w 1936 roku i kierował nim Kenneth Sinclair Loutit) Doświadczenia wojenne potraktował jako kolejną lekcję życia, prowadzącą do zmiany przekonań politycznych i sprecyzowania celów zawodowych.
Lata 1937–1945: UCH w Londynie i druga wojna światowa thumb|120px|Ambulans Laboratoryjny w Egipcie W 1937 roku wrócił do University College Hospital. Ukończył w 1938 roku wcześniej rozpoczęte studia, a następnie zaczął pracować jako asystent naukowy w UCH oraz jako lekarz domowy w West London Hospital. Gdy wybuchła II wojna światowa (1939) został skierowany (w stopniu kapitana) do Korpusu Medycznego British Army (ang. ) i wysłany na Bliski Wschód. Służył w Egipcie jako lekarz w szpitalu wojskowym i batalionie D jednostki komandosów Layforce biorącej udział w walkach na Krecie (zob. bitwa o Kretę). Po walkach zakończonych porażką i kapitulacją aliantów na wyspie w 1941 roku dostał się do obozu jenieckiego. thumb|120px|Opuchlizna spowodowana ostrą (mokrą) beri-beri Do końca wojny (okres 1941–1945) był jeńcem wojennym i lekarzem w różnych obozach, początkowo w Grecji, a później w Niemczech (m.in. Kreta, Saloniki, Hildburghausen, Stalag IV-A Elsterhorst koło Hoyerswerdy). Jako jeniec pisał wiersze, które po wojnie zostały opublikowane w tomiku „Poems from Prison” (1954). Dobra znajomość języka niemieckiego sprawiła, że powierzano mu kierowanie opieką medyczną w tych obozach. Liczne opisy chorób współwięźniów i stosowanych interwencji znalazły się w autobiografii „One Man’s Medicine…”. Niejednokrotnie był zmuszony do wyboru między zastosowaniem jednej z niewielu dostępnych metod terapii, o niepewnej skuteczności, a rezygnacją z interwencji, która mogła utrudnić działanie naturalnych sił adaptacji. Miał wątpliwości „czy nie zaszkodzę?”. Takie sytuacje wyjaśniają późniejsze intensywne starania o utworzenie bazy pewnych źródeł wiedzy medycznej (o obronę pacjentów przed nieskutecznymi interwencjami).
Najbardziej znany jest opis medycznej interwencji w obozie w Salonikach. U jeńców (również u siebie) Archie Cochrane rozpoznał beri-beri – awitaminozę B1 (ang. thiamine deficiency), często występującą w warunkach niedożywienia i stresu (znane są np. epidemie w więzieniach). Sprawdzając poprawność tej diagnozy przeprowadził w obozie eksperyment kliniczny przypominający badania, które w XVIII w. wykonał James Lind. Uczestnikami było czterdziestu chorych jeńców, podzielonych na dwie grupy, umieszczone w różnych barakach. Dietę grupy eksperymentalnej Cochrane wzbogacał o drożdże, przeszmuglowane na własny koszt spoza obozu (dwie łyżeczki dziennie). Członkowie grupy kontrolnej otrzymywali codziennie tabletkę witaminy C (pochodzącą z żelaznej racji doktora). Ze względu na warunki badań za orientacyjne miary wyników eksperymentu Cochrane uznawał, poza obrzękami nóg, m.in. ilość i częstość oddawania moczu. Już po czterech dniach pojawiła się zauważalna różnica między stanem zdrowia obu grup, na korzyść grupy eksperymentalnej. W tej grupie obrzęki nóg stały się mniej uciążliwe. Szczegółowy raport z przebiegu eksperymentu Cochrane przedstawił Niemcom, co sprawiło, że analogicznie uzupełniono dietę jeńców w innych obozach. Cochrane określił ten eksperyment, jako „first, worst, and most successful trial” (próbę „pierwszą, najgorszą i najbardziej udaną … dzięki odrobinie nauki i szczęściu”). Doprowadził do korzystnej dla jeńców zmiany diety, mimo że testowana hipoteza była prawdopodobnie błędna, a sposób wykonania eksperymentu – niezgodny z później sformułowanymi zasadami RCT, w tym z regułami weryfikacji hipotez statystycznych (m.in. liczba i zasady doboru uczestników, czas trwania eksperymentu, wiarygodność miar efektów leczenia).
Okres powojenny thumb|120px|Austin Bradford Hill (1897–1991), pionier RCT Po zakończeniu wojny Cochrane wrócił do Londynu z zamiarem kontynuacji studiów medycznych, jednak zrezygnował ze ścisłej specjalizacji. Wybrał studia w obszarze statystyki i zdrowia publicznego (w tym środowiskowego).
Otrzymał stypendium Fundacji Rockefellera i odbył w latach 1946–1948: roczne studia podyplomowe w Londyńskiej Szkole Higieny i Medycyny Tropikalnej w dziedzinie profilaktyki zdrowotnej i epidemiologii; studiował statystykę u Bradforda Hilla, pioniera RCT roczne studia w Phipps Institute Uniwersytetu Pensylwanii (Filadelfia), zajmującym się problemami pulmonologii (m.in. zastosowania zdjęć rentgenowskich klatki piersiowej w gruźlicy); analizował możliwości zwiększania wiarygodności rozpoznania i trafności prognoz.
Po powrocie do Anglii został zaangażowany do pracy w , realizującym szeroko zakrojone epidemiologiczne badania stanu zdrowia społeczności Południowej Walii.
W Cardiff i hrabstwie Cardiff oraz w sąsiednich hrabstwach historycznego Glamorgan zajmował się problemami zdrowotnymi społeczności, odgrywając wiodącą rolę w pracach zespołów 1948–1960 – MRC Pneumoconiosis Research Unit (PRU) 1960–1969 – Cardiff University School of Medicine (David Davies professor) 1969–1986 – MRC, Epidemiology Unit (dyrektor honorowy) Tematyka badań Zakres Działalność A. Cochrane’a w Medical Research Council (MRC UK) dotyczyła różnych dyscyplin medycyny i ogólnych problemów ochrony zdrowia w Wielkiej Brytanii, m.in. porównań nakładów na brytyjski system opieki zdrowotnej (National Health Service, NHS) i efektów jego działania, które były w XX wieku przedmiotem debat i tematem publikacji. Tych ogólnych problemów dotyczyły np. publikacje z lat 1972–1979: 1972 – Effectiveness and Efficiency 1978 – Health service "input" and mortality "output" in developed countries 1979 – 1931–1971: a critical review, with particular reference to the medical profession Po wykonaniu oceny jakości wielu różnorodnych procedur medycznych Cochrane stwierdził m.in.:
Krytyka nie dotyczyła wszystkich specjalności. Za wysoką jakość badań skuteczności streptomycyny w leczeniu gruźlicy (Austin Bradford Hill i wsp.) Cochrane przyznał ftyzjatrom „srebrną łyżkę", w przeciwieństwie do neonatologów i położników, którzy otrzymali antynagrodę – „drewnianą łyżkę” (wooden spoon).
Zdrowie mieszkańców rejonów górniczych (MRC, PRU i Epidemiology Unit) Cele, obszar i organizacja badań PRU thumb|180px|W 1945 roku węglowa pylica płuc „black lung disease”) była już stosunkowo dobrze poznana m.in. dzięki rentgenografii i lekarzom rozwijającym medycynę przemysłową
Tematem badań zespołu Pneumoconiosis Research Unit była węglowa pylica płuc – zawodowa choroba górników pracujących w kopalniach węgla kamiennego (CWP, „black lung”), którą opisał w 1945 roku w książce The History of Miners' Diseases. A Medical and Social Interpretation. Zespół PRU rozpoczął badania w Rhondda Valley – dolinie rzeki Rhondda, intensywnie eksploatowanej górniczo. Wieloletnia analiza problemów zdrowia populacji mieszkańców tej doliny została rozpoczęta od sformułowania hipotezy, dotyczącej związku częstości występowania gruźlicy i jej śmiertelności z występowaniem pylicy węglowej i postępującego zwłóknienia płuc (ang. PMF – Progressive Massive Fibrosis, zob. czynniki ryzyka gruźlicy, idiopatyczne włóknienie płuc, idiopatyczne śródmiąższowe zapalenia płuc).