mały|220px|Tablica informacyjna rezerwatu przyrody w Lesie Bielańskim w Warszawie mały|220px|Tablica informacyjna rezerwatu przyrody na Węgrzech Rezerwat przyrody – obszarowa forma ochrony przyrody o różnym statusie ochrony i zasadach wyznaczania w różnych krajach świata.
Rezerwaty przyrody na świecie Formy ochrony przyrody zwane rezerwatami istnieją w wielu państwach świataBaza danych na temat obszarów chronionych na świecie (www.protectedplanet.net). Dostęp 2012-04-09.. Z reguły są to chronione przepisami prawnymi i wyłączone z użytkowania obszary przeznaczone na cele ochrony przyrody oraz prowadzenia badań naukowych, a dostęp do nich osób postronnych jest mniej lub bardziej ograniczony. Zazwyczaj są one mniejsze od parków narodowych. Brak jest jednak jednorodnej, międzynarodowej definicji rezerwatów oraz jednorodnych kryteriów ich wyznaczania, a obiekty tego typu w różnych krajach mogą być inaczej zarządzane i chronioneMICHAEL ALLABY. „nature reserve.” A Dictionary of Ecology. 2004. Encyclopedia.com. Dostęp 2012-04-09..
Rezerwaty przyrody w Polsce Liczba rezerwatów w Polsce stopniowo rośnie, w 2000 r. było ich 1307, w 2005 r. – 1395, w 2010 r. – 1463, w 2013 r. – 1480, a w 2021 r. – 1505. Według danych z 2022 roku liczba obiektów tego typu osiągnęła 1512, a ich całkowita powierzchnia wynosiła 171 336,5 ha, co stanowi 0,6% powierzchni kraju. Najwięcej rezerwatów znajdowało się w województwie mazowieckim (189), najmniej w województwie opolskim (38). Średnia w skali kraju wielkość obiektów wynosiła 113,3 hektarów, najmniejsza była w województwie opolskim (26,3 ha), największa w województwie warmińsko-mazurskim (304,1 ha). W ostatnich latach wzrasta odsetek powierzchni rezerwatów objętej ochroną ścisłą (10,6% w roku 2022).
Podstawy prawne W Polsce rezerwaty przyrody to jedna z obszarowych form ochrony przyrody. Rezerwat przyrody w brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 r. (art. 13 ust. 1)Tekst ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody ().:
Historycznie, rezerwaty przyrody były powoływane:
na podstawie Art. 5 Ustawy o ochronie przyrody z 1934 roku () – zarządzeniem właściwego wojewody, na podstawie Art. 13.1 Ustawy o ochronie przyrody z 1949 roku () – rozporządzeniem Ministra Leśnictwa (lub odpowiedniego), na podstawie Art. 23.3 Ustawy o ochronie przyrody z 1991 roku () – rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, na podstawie Art. 13.3 Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku (, tekst jednolity ) – rozporządzeniem odpowiedniego wojewody, a po nowelizacji z 2008. są powoływane zarządzeniem regionalnego dyrektora ochrony środowiska.
Zasady funkcjonowania mały|Zakazy obowiązujące na obszarze rezerwatów przyrody. Tablica na terenie rezerwatu przyrody Dęby w Meszczach Przedmiotem ochrony w rezerwacie może być całość przyrody lub szczególne jej składniki, w tym fauna, flora, mykobiota oraz twory przyrody nieożywionej.
Cały obszar rezerwatu albo jego części mogą podlegać ochronie ścisłej, ochronie czynnej lub ochronie krajobrazowej. Ochrona ścisła polega na nieingerencji w naturalne procesy, ochrona czynna dopuszcza wykonywanie zabiegów ochronnych (np. usunięcie drzew zacieniających stanowisko cennego gatunku rośliny), a ochrona krajobrazowa polega na prowadzeniu gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej w sposób uwzględniający potrzeby przedmiotu ochrony.
Rezerwat ustanawiany jest na mocy zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Likwidacja lub zmniejszenie rezerwatu są możliwe wyłącznie w przypadku bezpowrotnej utraty jego wartości przyrodniczych. Dla rezerwatu sporządza się na okres 20 lat tzw. plan ochrony – dokument określający cele ochrony, zadania ochronne do wykonania oraz reguły udostępnienia rezerwatu. Plan taki zatwierdza regionalny dyrektor ochrony środowiska.
mały|220px|Rezerwat krajobrazowy na Szczelińcu Wielkim udostępniony jest do zwiedzania mały|220px|Rezerwat słonoroślowy Owczary mały|220px|Rezerwat stepowy Góry Wschodnie mały|220px|Rezerwat leśny Buczyna nad Słupią
Rodzaje rezerwatów przyrody w Polsce Od początku istnienia w Polsce zdefiniowanej prawnie ochrony rezerwatowej wyróżnia się dziewięć rodzajów rezerwatów. W zależności od głównego przedmiotu ochrony są toTekst rozporządzenia z dnia 30 marca 2005 r. w sprawie rodzajów, typów i podtypów rezerwatów przyrody ().:
Rodzaj rezerwatu Liczba obiektów Średnia powierzchnia (ha) Łączna powierzchnia (ha) Powierzchnia ochrony ścisłej (ha)Przedmiot ochrony leśny 751 91 68 598 11601Pozostałości i fragmenty dawnych puszcz o charakterze pierwotnym, typy zbiorowisk leśnych, stanowiska drzew na granicach zasięgu florystyczny 160 31 5035 571Populacje i siedliska gatunków lub grup gatunków roślin zarodnikowych i kwiatowych oraz grzybów kapeluszowych i porostów torfowiskowy 191 99 18 926 1186Zbiorowiska i gatunki torfowisk niskich, przejściowych i wysokich faunistyczny 119 339 40 357 1467Populacje i siedliska ssaków, ptaków, gadów, płazów, ryb i bezkręgowców krajobrazowy 102 228 23 287 2736Krajobrazy o cechach naturalnych, charakterystyczne dla poszczególnych regionów geograficznych, często z występującymi zabytkami przyrody nieożywionej 76 27 2104 445Odkrywki geologiczne, zjawiska krasowe, gleby, formy skalne, jaskinie, szata naciekowa, stanowiska skamieniałości, przykłady erozji i innych procesów kształtujących powierzchnię ziemi, utwory geologiczne, wydmy wodny 75 166 12 483 164Wody jezior, rzek, potoków i morza wraz ze zbiorowiskami roślin i gatunkami zwierząt stepowy 35 15 516 14Murawy ciepłolubne, głównie na podłożu wapiennym i gipsowym słonoroślowy 3 10 30 0Słonorośla nadmorskie i śródlądowe
Począwszy od 2005 roku istnieje dodatkowo podział na typy i podtypy mające przypisane oznaczenia kodowe. Stosuje się równolegle dwa podziały, ze względu na główny przedmiot ochrony oraz dominujący typ ekosystemów (każdy rezerwat może zostać przypisany do jednego rodzaju, dwóch typów i dwóch podtypów). Pozwala to na dokładniejsze określenie zasobów przyrodniczych danego rezerwatu oraz sprawniejsze zarządzanie siecią obszarów chronionych.
Zobacz też
ogród botaniczny, ogród zoologiczny rezerwat biosfery – rezerwaty biosfery w Polsce park krajobrazowy park narodowy
Przypisy
Linki zewnętrzne Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody