1 Aliancka Armia Powietrznodesantowa () – aliancka formacja wojskowa utworzona 18 sierpnia 1944 w Ascot w Wielkiej Brytanii z rozkazu gen. Dwighta Eisenhowera, Naczelnego Dowódcy Alianckich Sił Ekspedycyjnych. Armia wchodziła w skład Alianckich Sił Ekspedycyjnych i skupiała wszystkie alianckie wojska powietrznodesantowe w Europie Zachodniej od sierpnia 1944 do maja 1945 Należały do nich: IX Dowództwo Transportu Piechoty, amerykański XVIII Korpus Powietrznodesantowy, który obejmował 13, 17, 82 i 101 Dywizję Powietrznodesantową oraz szereg samodzielnych amerykańskich jednostek powietrznodesantowych, wszystkie brytyjskie siły powietrznodesantowe, w tym I brytyjski Korpus Powietrznodesantowy, 1 i 6 Dywizję Powietrznodesantową oraz polską 1 Samodzielną Brygadę Spadochronową, a także Dowództwo Lotnictwa Desantowotransportowego .

Od czasu powstania do końca II wojny światowej formację tę tworzyły alianckie siły powietrznodesantowe, które brały udział w największych alianckich ofensywach przez północno-zachodnią Europę, w tym operacji Market-Garden we wrześniu 1944 r., odparciu niemieckiej kontrofensywy w Ardenach między grudniem 1944 r. a styczniem 1945 r. oraz w operacji Varsity w marcu 1945 r. Formacja została oficjalnie rozwiązana 20 maja 1945 r., a brytyjskie jednostki wchodzące w jej skład powróciły do Wielkiej Brytanii, podczas gdy amerykańskie dywizje zostały przemianowane na 1 Armię Powietrznodesantową (ang. First Airborne Army) i przejęły kontrolę nad amerykańskim sektorem okupacyjnym w Berlinie.

Formowanie Zalecenie dla utworzenia formacji Gen. Dwight Eisenhower, Naczelny Dowódca Alianckich Sił Ekspedycyjnych, uważał, że konieczne jest istnienie zunifikowanego dowództwa z uprawnieniami do koordynowania wszystkich jednostek powietrznodesantowych oraz jednostek transportu piechoty drogą powietrzną, bezpośrednich operacji powietrznodesantowych i dowodzenia jednostkami armii, marynarki oraz sił powietrznych. Organizacja opierałaby się na modelu zmodyfikowanej kwatery głównej korpusu i byłaby dowodzona przez wysokiego rangą oficera Sił Powietrznych Armii Stanów Zjednoczonych (USAAF). 20 maja 1944 r. podsekcja Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych (SHAEF) zaleciła zjednoczenie wszystkich brytyjskich i amerykańskich sił powietrznodesantowych w ramach jednej formacji; jednostki transportujące żołnierzy pozostałyby jednak niezależne i pod kontrolą Alianckich Ekspedycyjnych Sił Powietrznych (AEAF). To zalecenie zostało wysłane do 12 Grupy Armii, 21 Grupy Armii i AEAF.

Sprzeciw oraz wsparcie Zalecenie utworzenia zjednoczonej armii powietrznodesantowej zostało skrytykowane i sprzeciwił mu się szef sztabu 12 Grupy Armii, gen. Leven Cooper Allen. Allen argumentował, że większa liczebność amerykańskich wojsk powietrznodesantowych, różnice w wyposażeniu i personelu pomiędzy formacjami brytyjskimi i amerykańskimi oraz fakt, że dostępne samoloty transportowe były w stanie przewieźć całkowitą liczbę amerykańskich żołnierzy wojsk powietrznodesantowych, ale już nie brytyjskich, wszystko to oznaczało, że nie było potrzeby jednolitego dowodzenia zarówno amerykańskimi, jak i brytyjskimi siłami powietrznodesantowymi.

Królewskie Siły Powietrzne były samodzielnym rodzajem sił zbrojnych, w przeciwieństwie do USAAF, a starsi dowódcy brytyjskich sił powietrznodesantowych byli zaniepokojeni wizją znalezienia się pod dowództwem oficerów Sił Powietrznych, bo RAF mógłby użyć ich później tego faktu jako precedensu dla dalszego dowodzenia brytyjskimi wojskami powietrznodesantowymi. Oficerowie AEAF zgłosili dalsze zastrzeżenia dotyczące problemów administracyjnych związanych z przydzieleniem jednostek RAF do proponowanej połączonej kwatery głównej. Dowódca AEAF, marsz. Trafford Leigh-Mallory, argumentował, że należy postępować zgodnie z pierwotną rekomendacją – jednocząc amerykańskie i brytyjskie siły powietrznodesantowe, ale pozostawiając jednostki transportu piechoty pod dowództwem AEAF.

Ostatecznie 21 Grupa Armii i AEAF zgodziły się na zalecenie, sugerując jedynie kilka drobnych zmian, które trzeba wprowadzić, a 17 czerwca gen. Harold R. Bull, zastępca szefa sztabu, operacji i planów (G-3) SHAEF, zalecił utworzenie połączonej kwatery głównej wojsk powietrznodesantowych, choć takiej, która nie kontrolowałaby jednostek transportu piechoty.

Powołanie Brereton i aktywacja formacji thumb|Gen. Lewis Brereton Pomimo sprzeciwów, Eisenhower pozostał przekonany o potrzebie istnienia jednego zjednoczonego dowództwa, które kontrolowałoby zarówno siły powietrznodesantowe, jak i jednostki transportu piechoty, dlatego przedstawił swoją propozycję w wiadomościach do gen. George'a Marshalla i gen. Henry'ego Arnolda z prośbą o wyznaczenie oficera USAAF na dowódcę zjednoczonej kwatery głównej. Marshall poprosił jednak o dalsze wyjaśnienie roli dowódcy, pytając, czy będzie on po prostu funkcjonował jako dowódca korpusu dywizji powietrznodesantowych, czy dowodził wszystkimi wojskami powietrznodesantowymi i naziemnymi, a także kto będzie dowodził siłami powietrznodesantowymi po wylądowaniu i wejściu do walki. Po wielu dyskusjach trzej generałowie zgodzili się, że dowódca sił powietrznych kontrolowałby wszystkie siły powietrznodesantowe, dopóki sytuacja na ziemi nie umożliwi normalnego wsparcia logistycznego dla zaangażowanych sił, a wtedy dowództwo powróci do dowódcy naziemnego.

Po rozwiązaniu problemów z podziałem dowództwa zaczęły się poszukiwania wykwalifikowanego personelu, który mógłby służyć w kwaterze głównej. Departament Wojny Stanów Zjednoczonych wskazał, że część personelu z Airborne Center w Camp Mackall będzie dostępna dla nowej kwatery głównej, a kiedy sztab 2 Brygady Powietrznej zostanie rozwiązany, jej personel będzie przeniesiony do nowej jednostki. Ponadto Strategiczne Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych w Europie przydzieliłyby dziesięciu oficerów i pięćdziesięciu żołnierzy.

Po dyskusji pomiędzy Eisenhowerem, Arnoldem i Marshallem postanowiono, że pierwszym dowódcą formacji będzie gen. USAAF Lewis Brereton, który dowodził 9 Armią Powietrzną. Kiedy Brereton dowiedział się o swojej nominacji 17 lipca, podczas konferencji z dowódcą USAAF, gen. Carlem Spaatzem, początkowo nie był przekonany o zaletach połączonej kwatery głównej, sugerując zamiast tego przydzielenie wszystkich amerykańskich sił powietrznodesantowych pod dowództwo 9 Armii Powietrznej, ale Eisenhower odmówił.

Po tym, jak Brereton zgodził się na powołanie go na to nowe stanowisko, 1 Aliancka Armia Powietrznodesantowa została oficjalnie aktywowana 2 sierpnia 1944 r.

Nazwa i struktura Brereton zalecił zmianę nazwy połączonej kwatery głównej na „1 Aliancką Armię Powietrznodesantową”, która została zatwierdzona przez Eisenhowera 16 sierpnia po krótkim okresie sprzeciwu wyrażanego przez gen. Bulla, który twierdził, że taka nazwa byłaby myląca, ponieważ uważał, że nie ma planów do wykorzystywania tej formacji jako armii. Nowa formacja otrzymała kontrolę operacyjną nad IX Dowództwem Transportu Piechoty, XVIII Korpusem Powietrznodesantowym oraz brytyjskim I Korpusem Powietrznodesantowym i wszystkimi ich jednostkami podległymi. Jednostki transportu piechoty RAF miały być przydzielone w razie potrzeby.

Jako dowódca I Alianckiej Armii Powietrznodesantowej, Brereton był bezpośrednio odpowiedzialny przed SHAEF i generałem Eisenhowerem. Do jego obowiązków należało szkolenie i przydzielanie obiektów, opracowywanie nowego sprzętu powietrznego, konsultacje z głównymi dowódcami AEAF i alianckich sił morskich oraz planowanie i wykonywanie operacji w powietrzu.

Szlak bojowy Anulowane operacje we Francji W sierpniu 1944 r. siły amerykańskie pod dowództwem gen. Omara Bradleya rozpoczęły operację Cobra, mającą na celu umożliwienie siłom alianckim wyrwanie się z Normandii po kilku miesiącach powolnego postępu przeciwko umocnionej, niemieckiej obronie. Operacja zakończyła się sukcesem, pomimo gwałtownego niemieckiego kontrataku z 7 sierpnia pod kryptonimem Lüttich, a wiele niemieckich dywizji zostało uwięzionych w pobliżu Falaise w tak zwanym kotle Falaise. Następnie alianci zaczęli szybkie natarcie w głąb Francji.

Pod koniec sierpnia i na początku września zaplanowano kilka operacji powietrznodesantowych dla 1 Alianckiej Armii Powietrznodesantowej w celu wsparcia szybkiego postępu alianckich sił lądowych.

Operacja Transfigure miała na celu zlikwidowanie luki pomiędzy Orleanem a Paryżem w celu zablokowania odwrotu sił niemieckich. Operacja została jednak anulowana, zanim mogła się rozpocząć, gdy siły alianckie zajęły Dreux, miasto, które było planowanym miejscem zrzutu sił powietrznodesantowych. Obawy gen. Eisenhowera, że taka operacja spowodowałaby zbyt duże obciążenie dla ograniczonego transportu naziemnego dostępnego dla sił alianckich, również przyczyniły się do decyzji o jej anulowaniu. Operacja Axehead miała na celu przejęcie mostów nad Sekwaną w celu wsparcia wysiłków 21 Grupy Armii. Operacja Boxer dotyczyła zdobycia Boulogne przy użyciu tych samych sił, co w planach operacji Transfigure. Operacja Linnet przewidywała przejęcie przeprawy wokół Tournai i stworzenie przyczółka nad rzeką Skalda, który odciąłby dużą liczbę wycofujących się formacji niemieckich w podobny sposób jak w przypadku operacji Transfigure. Operacja Linnet II miała na celu desantowanie sił w rejonie Akwizgranu i Maastricht w celu odcięcia wycofujących się sił niemieckich. Operacja Infatuate polegałaby na wylądowaniu sił na wyspie Walcheren, aby pomóc w otwarciu portu w Antwerpii, odcinając wszelkie niemieckie próby odwrotu przez ujście rzeki Skaldy. Operacja Comet przewidywała wykorzystanie brytyjskiej 1 Dywizji Powietrznodesantowej wraz z polską 1 Samodzielną Brygadą Spadochronową, aby zabezpieczyć kilka mostów nad Renem i pomóc aliantom w przeniesieniu ofensywy lądowej na Nizinę Północnoniemiecką. Jednak kilka dni złej pogody i obawy związane z rosnącym poziomem niemieckiego oporu spowodowały odwołanie operacji 10 września.

Większość operacji została anulowana z powodu szybkiego tempa natarcia alianckich sił lądowych w miarę ich postępu przez Francję i Belgię, ponieważ nie dawało I Alianckiej Armii Powietrznodesantowej wystarczającego czasu na zaplanowanie operacji i rozmieszczenie jej sił, zanim cele zostały zdobyte przez siły lądowe. Sytuacja zmieniła się jednak w połowie września, gdy siły alianckie zetknęły się z granicą niemiecką i linią Zygfryda oraz napotkały na znaczny niemiecki opór, a siły Wehrmachtu zaczęły tworzyć zorganizowane pozycje obronne, zaś tempo ofensywy alianckiej zwolniło.

Operacja Market Garden

thumb|Amerykańscy spadochroniarze I Alianckiej Armii Powietrznodesantowej, 17 września 1944 r. Operacja Market-Garden była rozszerzoną wersją anulowanej operacji Comet, wykorzystującą trzy dywizje 1 Alianckiej Armii Powietrznodesantowej (amerykańska 101 i 82 Dywizja Powietrznodesantowa oraz brytyjska 1 Dywizja Powietrznodesantowa).

Motorem opracowania planów operacji Market Garden był marsz. Bernard Law Montgomery, który nie zgodził się ze strategią „szerokiego frontu” preferowaną przez Eisenhowera, w której to wszystkie armie alianckie w Europie Północno-Zachodniej miały nacierać jednocześnie. Montgomery uważał, że należy skierować jeden, skoncentrowany atak na siły niemieckie. Wojska alianckie pod ogólnym dowództwem Montgomery'ego przemieszczałyby się przez Niderlandy nad rzekami po przeprawach mostowych przechwyconych przez siły powietrznodesantowe, oskrzydliłyby linię Zygfryda, wkroczyły na Nizinę Północnoniemiecką i utworzyły północne ramię manewru okrążającego na Ruhrze.

Operacja Market Garden składała się z dwóch podoperacji: „Market” – atak powietrznodesantowy w celu zdobycia kluczowych mostów, który został przeprowadzony przez 1 Aliancką Armię Powietrznodesantową oraz „Garden”, atak naziemny wykonany przez brytyjską 2 Armię, głównie XXX Korpus.