Prawo rzymskie () – termin oznaczający najczęściej prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.). Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego (tzw. recepcja prawa rzymskiego) w postaci prawa powszechnego () w średniowieczu, pandektystykę, która osiągnęła swoje apogeum w XIX wieku, a także na współczesną naukę, rozwijaną jako przedmiot uniwersytecki.
Chronologia prawa rzymskiego Historia prawa rzymskiego obejmuje podział na następujące okresy: okres archaiczny od założenia Rzymu (około 753 p.n.e.) do pierwszej wojny punickiej (264 p.n.e.) okres przedklasyczny od połowy III w. p.n.e. do końca republiki (27 p.n.e.) okres klasyczny od początku pryncypatu do objęcia władzy przez Dioklecjana (284 rok n.e.) okres poklasyczny od początków panowania cesarza Dioklecjana do śmierci Justyniana I Wielkiego (565 r.)
Podział ten jest umowny i w różnych źródłach przedstawiany jest z wieloma modyfikacjami. Przedmiotem największego zainteresowania współczesnej nauki jest okres klasyczny. Używając pojęcia „prawo rzymskie”, często ma się na myśli właśnie prawo tego okresu.
Źródła prawa rzymskiego Okres archaiczny Zwyczaj Zwyczaj, zwany w państwie rzymskim , lub „”, miał znaczny wpływ na późniejsze kształtowanie prawodawstwa pisanego. Przejmowano wiele elementów prawa zwyczajowego, jak np. zakaz darowizn między małżonkami () czy zakaz małżeństw między krewnymi. miało duże znaczenie nawet w dobie rozwoju prawa stanowionego; często powoływano się na nie, gdyż cieszyło się nieprzerwanie dużym szacunkiem.
Zwyczaj w prawie rzymskim kształtował się w wyniku niezmienności i ciągłości danego postępowania. Do rangi normy prawnej był podnoszony wówczas, gdy został uznany dobrowolnie przez większość społeczeństwa za konieczny () i był stosowany przez dłuższy czas () w sposób niezmieniony.
Wśród badaczy istnieje spór, czy prawo zwyczajowe mogło uchylać ustawy. Przyjmuje się, że tak – jeśli ustawy były sprzeczne z moralnością albo naruszały podstawowe zasady współżycia społecznego. Zwyczaj miał moc równą mocy ustawy.
Ustawy królewskie Ustawy królewskie, zwane inaczej lub też, od twórcy zbioru, , stanowiły prawa wydawane przez kolejnych królów rzymskich, choć obecnie uważa się, że zostały spisane na początku republiki i tylko dla większej powagi nazwane ustawami królewskimi.
Uchwalona w latach 451–450 p.n.e. ustawa XII tablic stała się pierwszą ustawą dotyczącą prawa prywatnego. Choć była typowo kazuistyczna i stanowiła spisanie dotychczasowych zwyczajów, to jednak na długie lata stała się głównym źródłem prawa w starożytnym Rzymie i nigdy nie została formalnie zniesiona. Cieszyła się dużym poważaniem w społeczeństwie, głównie ze względu na historię jej powstania, czyli uchwalenia na wniosek plebejuszy. Tekst ustawy został spisany na spiżowych tablicach i wystawiony na forum Romanum, które spłonęły w czasie najazdu Galów w 390 p.n.e. Najbardziej wiarygodna rekonstrukcja została utworzona w roku 1613 przez Jacoba Gothofredusa.
i Istotny element prawodawstwa w starożytnym Rzymie stanowiły ustawy uchwalane bezpośrednio przez obywateli rzymskich na zgromadzeniach ludowych.
Uchwały zgromadzeń ludowych, zwane , obowiązywały wszystkich obywateli rzymskich. Projekt ustawy wnosił tzw. (konsul, pretor lub dyktator), którą następnie przegłosowywano (jawnie, później tajnie). Do roku 339 p.n.e. () uchwalona ustawa wymagała zatwierdzenia senatu. Składała się z trzech części: – zawierającą imię wnioskodawcy, datę zebrania się zgromadzenia ludowego itp. – zawierającą treść ustawy – zawierające sankcje na wypadek złamania treści ustawy.
Uchwaloną ustawę – – nazywano imieniem wnioskodawcy: 326 p.n.e. 300 p.n.e. 287/286 p.n.e.
Uchwały plebsu uchwalane na zgromadzeniach plebejuszy zwane dotyczyły w okresie archaicznym wyłącznie samych plebejuszy. Dopiero od roku 287 p.n.e. po uchwaleniu uchwały plebejskie zostały zrównane z i zaczęły odgrywać podstawową rolę w kształtowaniu prawa rzymskiego.
Zgromadzenia ludowe jako ciało ustawodawcze działały do czasów cesarza Nerwy.
Okres przedklasyczny Edykty pretorskie
W 367 roku p.n.e. powołano specjalnego zwanego pretorem, w rękach którego złożono wymiar sprawiedliwości. W 242 roku p.n.e. powołano specjalnego pretora dla peregrynów, zaś drugi pretor został nazwany pretorem miejskim. Pretorzy, jako władza sądownicza, nie mogli stanowić prawa. W ich kompetencjach leżało wydawanie edyktów (), w których zawarte były zasady, jakich zamierzali się trzymać w czasie swego jednorocznego urzędowania. Z początku treść edyktu nie wiązała samego pretora. Sytuacja ta uległa zmianie w 67 roku p.n.e., gdy związała działania pretora przepisami edyktu.
Tradycyjnie kolejny pretor przejmował przepisy poprzednika, co najwyżej uzupełniając je nowymi postanowieniami. Ów szkielet, który służył za podstawę, zwany był i była to stała część edyktu. Sam edykt zaczął wywierać ogromny wpływ na rozwój prawa prywatnego. Nie wymagał długiej i żmudnej drogi ustawodawczej. Wytworzone tak prawo było nazywane . Sam edykt składał się z dwóch części: normatywnej i formularnej. Pierwsza część zawierała zapowiedź udzielenia ochrony procesowej w określonych sytuacjach, druga część poświęcona była zredagowanym formułom, jakimi strony miały posługiwać się w czasie procesu. Swoje edykty wydawał również edyl kurulny, który sprawował jurysdykcję na targowiskach, a na prowincji namiestnicy prowincjonalni.
Ustawodawstwo pretorów zakończyło się wraz z nadejściem pryncypatu. Ostatecznie w 130 r. n.e. cesarz Hadrian zlecił prawnikowi Julianowi przygotowanie jednolitego tekstu edyktu pretora i edyla kurulnego. Powstały edykt nazwano edyktem wieczystym ().
Ustawy okresu przedklasycznego 218 p.n.e. 180 p.n.e. 139 p.n.e. 137 p.n.e. 131 p.n.e. 111 p.n.e. 90 p.n.e.
Działalność jurystów Nauka prawa w Starożytnym Rzymie sięga swoimi korzeniami czasów prawa archaicznego. Aż do 304 roku p.n.e., kiedy to Flavius podaje do publicznej wiadomości zbiór formuł procesowych, jurystami byli kapłani z kolegium kapłańskiego. Niechętnie dzielili się swoją wiedzą, byli specjalistami zarówno w prawie boskim (), jak i świeckim (). Ostatecznie ich monopol przełamał w połowie III wieku p.n.e. pierwszy plebejski Tiberius Coruncanius, kiedy to rozpoczął nauczanie prawa i udzielanie porad prawnych.
Juryści okresu przedklasycznego zwani byli później – czyli dawni. Ich działalność obejmowała głównie trzy kierunki: a) , czyli udzielanie praktycznej pomocy przy sporządzaniu aktów prawnych; b) , czyli odpowiedź na zapytania prawne w danej kwestii oraz c) , czyli układanie formuł procesowych, którymi musiały się posługiwać strony w czasie procesu formułkowego.
Pompeius, który był prawnikiem rzymskim żyjącym w II wieku n.e., za kolebkę nauki prawa uznawał napisane około 200 roku p.n.e. trzyczęściowe dzieło Sextusa Aeliusa Paetusa. Kolejnymi wybitnymi prawnikami byli Manilius, Brutus i Publius Mucius Scaevola, którzy podjęli się pierwszej próby usystematyzowania prawa cywilnego. Największe zasługi przypisywał Pompeius synowi ostatniego z wymienionych jurystów, Quintusowi Muciusowi Scaevoli, który był autorem prawa cywilnego spisanego w 18 księgach. Należy tu wymienić również Sulpiciusa Rufusa.
Okres klasyczny Uchwały senatu Senat był instytucją znaną już w czasach Rzymu królewskiego. Był to wówczas organ doradczy, nieposiadający kompetencji ustawodawczych. W okresie republiki jego władza poszerzyła się o tzw. , czyli zatwierdzanie ustaw zgromadzenia ludowego. Uchwały senatu, czyli , moc prawa obowiązującego uzyskały za czasów Augusta. Pierwszą taką uchwałą było S.C. Silanianum z 10 r. n.e.
Senat zaczął zastępować zgromadzenia ludowe w kwestiach ustawodawczych. Przyczyn należy szukać w odchodzeniu od demokracji republikańskiej. Skład Senatu był bowiem ustalany przez Cesarza, co dawało mu ogromny wpływ na sam proces ustawodawczy. Pomimo wzmocnienia roli Senatu, tracił on na znaczeniu. Wiązało się to z tym, że z inicjatywą ustawodawczą najczęściej występował sam Cesarz.
Prawnicy rzymscy nie uznawali samej uchwały za źródło prawa. Źródłem prawa był wniosek, zwany , zaś akt głosowania prowadził tylko do nadania mocy prawnej wnioskowi. Prawo do wniesienia wniosku miał każdy z Senatorów oraz Cesarz.
Konstytucje cesarskie 70 n.e.
Edykty Edykty () były wydawane przez cesarza na podstawie . Miały moc normy obowiązującej albo na określonym terenie albo na obszarze całego państwa. Najsłynniejszym edyktem jest edykt Karakalli z 212 roku n.e. nadający obywatelstwo prawie wszystkim mieszkańcom Imperium.
Mandaty Mandaty () były instrukcjami dla namiestników tak w prowincjach cesarskich, jak i senackich bądź też dla innych urzędników cesarskich. Chociaż adresatem ich był urzędnik, wiązały one jednak mieszkańców, którzy temu urzędnikowi podlegali. Mandatem np. Trajan uregulował kwestię konkubinatu żołnierzy.
Dekrety Dekrety () były wyrokami wydawanymi przez cesarza jako najwyższego sędziego. Jako przykład można wskazać o utracie wierzytelności dochodzonej z pominięciem drogi sądowejDigesta Justyniana 48,7,7, Historia rozwoju procesu rzymskiego.. Dekrety w okresie dominatu odgrywały drugorzędną rolę.
Reskrypty Reskrypt () to akt normatywny wychodzący z kancelarii cesarskiej (), który ze względu na formę przybrał postać reskryptu. Reskrypt jest to odpowiedź cesarza na zapytanie urzędników, sędziów lub osób prywatnych w kwestiach prawnych. Po skodyfikowaniu edyktu pretorskiego cesarz stał się (żywym głosem prawa cywilnego), a poprzez reskrypty dokonywał autentycznej interpretacji obowiązującego prawa. Odpowiedzi te, stosowane następnie w praktyce sądowej, były często elementem kształtującym nową praktykę sądową, jak np. reskrypt Hadriana o zasadach oceny zeznań świadków w procesie rzymskim.
Działalność jurystów Od czasów Augusta za bezpośrednie źródło prawa można uznać działalność uczonych prawników rzymskich. Działo się to poprzez , czyli przywilej, który był nadawany niektórym prawnikom rzymskim, polegającym na prawie do udzielania odpowiedzi na zapytania w kwestiach prawnych, które to odpowiedzi miały wiążącą moc dla organów państwowych. Jeśli dwóch prawników wydało różne opinie, wtedy sędzia dokonywał wyboru jednej z nich. Prawnicy zyskiwali coraz większy wpływ na stanowienie prawa. Byli członkami przybocznej rady cesarskiej, z której wychodziły konstytucje cesarskie. Z czasem wykształciła się praktyka wśród sędziów opierania swych wyroków na opiniach jurystów zawartych w ich naukowych opracowaniach. Pisali oni komentarze do prawa cywilnego oraz edyktu pretorskiego. Prace monograficzne oraz podręczniki do nauki prawa zwano instytucjami.
Poza tymi przypadkami, prawnicy pisali również opinie w określonych przypadkach, wyjętych z prawniki. Te kazuistyczne rozstrzygnięcia były często uogólniane.
Na początku I wieku n.e. powstały dwie szkoły prawnicze – Prokulianów i Sabinianów. Założycielem pierwszej był prawnik o poglądach republikańskich Labeo, drugiej zaś prawnik popierający władzę jednej osoby Capito. Nazwy szkół wzięły się od następców założycieli – Sabinusa i Proculusa. W szkołach tych, różnych również ze względu na spojrzenie na prawo, działali m.in. Celsus, Julian, Pomponius czy Gaius. Za panowania Sewerów działali tacy prawnicy jak Papinian, Domitius Ulpianus, Paulus, zaś ostatnim z wybitnych prawników klasycznych był Modestyn.