Monety próbne kolekcjonerskie (1964–1991) – monety nieposiadające obiegowego statusu prawnego, bite przez Mennicę Państwową w Warszawie, w nakładach od kilkuset, w złocie, do kilkudziesięciu tysięcy sztuk, w miedzioniklu, w latach 1964–1991, z wykorzystaniem wzorów awersów stosowanych dla emisji obiegowych, przeznaczone wyłącznie do sprzedaży na rynku kolekcjonerskim. Na monetach tych, poza jednym wyjątkiem będącym odmianą pierwszej próbnej monety kolekcjonerskiej z 1964 r., umieszczano napis „PRÓBA”, w większości wypukły, w jednym przypadku dobijany ręcznie, a więc wklęsły.
Rys historyczny W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w 1964 r. wybito pierwszą monetę próbną, z wklęsłym napisem „PRÓBA”, z przeznaczeniem do obiegu kolekcjonerskiego. W latach 60. XX w. był to ewenement na skalę światową. Nigdzie do tego czasu nie była bowiem stosowana praktyka oficjalnego wybijania monet próbnych dla kolekcjonerów. Nawet w okresie Il Rzeczypospolitej bicie prób dla kolekcjonerów nie do końca miało charakter oficjalny.
Pierwsza próbna moneta kolekcjonerska nie została wprowadzona do obiegu żadną ustawą ani rozporządzeniem, po prostu po wybiciu w Mennicy Państwowej trafiła na rynek kolekcjonerski. W odróżnieniu od praktyk stosowanych między I a II wojną światową, miała ona jednak określone parametry i nakład. Była to miedzioniklowa 10-złotówka „Sześćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego 1394–1964", przedstawiająca Kazimierza Wielkiego na tronie. Moneta nawiązywała do monety okolicznościowej o tym samym tytule, przedstawiającej głowę Kazimierza Wielkiego. Miała wybity puncą na rewersie wklęsły napis „PRÓBA”.
Kolejnymi monetami tego typu były miedzioniklowe 10-złotówki z 1965 r.:
„VII Wieków Warszawy” i „Siedemset lat Warszawy”.
Miały one już wypukły napis „PRÓBA”, co stało się ogólnie przyjętą zasadą stosowaną przy wybijaniu prób kolekcjonerskich.
Charakterystyka W sumie wybito 100 monet próbnych kolekcjonerskich, w tym jedną w dwóch rocznikach. Na awersie 95 z nich umieszczono nazwę państwa: „POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA” i godło w postaci orła bez korony, na pięciu zaś – „RZECZPOSPOLITA POLSKA” i orła w koronie, symbolizujące III Rzeczpospolitą. Od monet kolekcjonerskich PRL i przeddenominacyjnych III Rzeczypospolitej różnił je, poza napisem „PRÓBA”, jedynie status prawny, czyli brak jakiegokolwiek dokumentu zezwalającego na uczestnictwo w obiegu pieniężnym.
Monety te często były związane z emisjami kolekcjonerskimi o obiegowym statusie prawnym. Rozszerzały m.in. serie tematyczne Narodowego Banku Polskiego:
poczet królów i książąt polskich (srebrne emisje polskich władców w półpostaci od Mieszka I, do Jadwigi Andegaweńskiej włącznie były przeprowadzane w tej formie) i ochrona środowiska (zazwyczaj alternatywne projekty poszczególnych tematów).
Wszystkie próbne monety kolekcjonerskie bite przez Mennicę Państwową w Warszawie i różniące się od siebie rysunkiem rewersu włączono również do serii monet próbnych niklowych, mającej na celu dokumentowanie polskiego dorobku menniczego. Wersja niklowa nie powstała tylko w przypadku drugiej emisji 1000-złotówki „Pomnik Szpital Centrum Zdrowia Matki Polki”, która z tym samym wzorem rewersu była bita zarówno w roku 1985 jak i 1986.
Do produkcji monet wykorzystywano:
srebro – 75 monet (PRL: Ag625 – 37, Ag750 – 35, Ag900 – 2; III RP: Ag999 – 1), złoto – 7 monet (PRL: Au900 – 3; III RP: Au999 – 4), miedzionikiel – 17 monet (PRL), żelazonikiel – 1 moneta (PRL).
W okresie PRL jako próby kolekcjonerskie bito:
10-złotówki – 6 typów (miedzionikiel), 20-złotówki – 6 typów (miedzionikiel: 5, srebro: 1), 50-złotówki – 1 typ (srebro), 100-złotówki – 34 typy (srebro), 200-złotówki – 22 typy (srebro: 15, miedzionikiel: 6, żelazonikiel: 1), 500-złotówki – 5 typów (złoto: 2; srebro: 3), 1000-złotówki – 20 typów (srebro), 2000 złotych – 1 typ (złoto), a
przeddenominacyjnym III Rzeczypospolitej:
20 000 złotych – 1 typ (złoto), 50 000 złotych – 1 typ (złoto), 100 000 złotych – 1 typ (złoto), 200 000 złotych – 2 typ (złoto: 1, srebro:1).
Wszystkie złote próby kolekcjonerskie III Rzeczypospolitej miały ten sam wzór rewersu poświęcony Janowi Pawłowi II. Jedyne próbne bicie w srebrze tego okresu, niemal w czystym kruszcu (próby 999), było również poświęcone postaci papieża.
Stemplem lustrzanym wybito 89 monet (złoto, srebro, miedzionikiel, żelazonikiel), a stemplem zwykłym – 11 (srebro, miedzionikiel).
Rant był:
gładki – 76 numizmatów (50-, 100-, 200-, 500-, 1000-, 2000-, -, -, -, złotych), ząbkowany – 21 monet (10-, 20-, 200 złotych), z wybitym wklęsłym napisem – 3 numizmaty (100-, 200 złotych).
Próbne monety kolekcjonerskie PRL bito z datami rocznymi 1964–1988, a III Rzeczypospolitej – tylko 1991.
Lista monet próbnych kolekcjonerskich (1964–1991) Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (1964–1988)
10 złotych Lp.NominałRokNazwaParametryNakładProjektNr Parch.UwagiZdjęcie Materiał Średnica(mm) Masa(g) Rant Stempel NBP mennica1 1964Sześćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego 1364–1964 (Kazimierz Wielki na tronie, z napisem „PRÓBA”) miedzionikiel 31 12,9 ząbkowany zwykły–Józef Gosławski P241awklęsły napis „PRÓBA” awersrewers 2 10 złotych 1964Sześćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego 1364–1964 (Kazimierz Wielki na tronie, bez napisu „PRÓBA”) miedzionikiel 31 12,9 ząbkowany zwykły1000–Józef Gosławski P241bbez napisu „PRÓBA” awersrewers 3 10 złotych 1965VII wieków Warszawy (Syrena) miedzionikiel 31 12,9 ząbkowany zwykłyWanda Gosławska P253a awers i rewers 4 10 złotych 1965Siedemset lat Warszawy (Syrena na fali) miedzionikiel 31 12,9 ząbkowany zwykłyJerzy Jarnuszkiewicz P254a awersrewers 5 10 złotych 1971FAO (chleb dla świata) miedzionikiel 28 9,5 ząbkowany zwykłyWacław Kowalik P275a awers i rewers 6 10 złotych 1971FAO (FIAT PANIS) miedzionikiel 28 9,5 ząbkowany zwykłyJózef Markiewicz-Nieszcz P276a awers i rewers
20 złotych Lp.NominałRokNazwaParametryNakładProjektNr Parch.UwagiZdjęcie Materiał Średnica(mm) Masa(g) Rant Stempel7 1973drzewo miedzionikiel 29 10,15 ząbkowany zwykłyJerzy Jarnuszkiewicz P296a awers i rewers 8 20 złotych 1973domy i łany miedzionikiel 29 10,15 ząbkowany zwykłyAnna Jarnuszkiewicz P297ajak obiegowa, ale ze znakiem mennicy warszawskiej awers i rewers 9 20 złotych 1979Międzynarodowy rok dziecka srebro (Ag625) 29 10,15 ząbkowany lustrzany4220Józef Markiewicz-Nieszcz P311ajak okolicznościowa, ale bita w srebrze awers i rewers 10 20 złotych 1979Centrum Zdrowia Dziecka miedzionikiel 29 10,15 ząbkowany lustrzanyawers – Józef Markiewicz-Nieszczrewers – Stanisława Wątróbska P313a awers i rewers 11 20 złotych 19801905 – Łódź miedzionikiel 29 10,15 ząbkowany zwykłyawers – Anna Jarnuszkiewiczrewers – Zygmunt Ogrodowski P318a awers i rewers 12 20 złotych 1981Barbakan w Krakowie miedzionikiel 29 10,15 ząbkowany lustrzanyawers – Anna Jarnuszkiewiczrewers – Stanisława Wątróbska-Frindt P320a awers i rewers
50 złotych Lp.NominałRokNazwaParametryNakładProjektNr Parch.Zdjęcie Materiał Średnica(mm) Masa(g) Rant Stempel 13 1972Fryderyk Chopin (półprofil) srebro (Ag750) 30 12,6 gładki lustrzanyAnna Jarnuszkiewicz P325a awers i rewers
100 złotych