Gmina polityczna (Szwajcaria)

Gmina polityczna (od niem. Gemeinde – gmina, a także komuna (fr. commune, wł. comune, rm. vischnanca) lub społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Szwajcarii.

Każda z gmin jest częścią jednego z kantonów, które wspólnie tworzą Konfederację Szwajcarską. W większości kantonów, gmina jest również częścią okręgu, odpowiadającego polskim powiatom. Niektóre z gmin określają się jako „miasta” (fr. ville lub niem. Stadt) lub „wsie” (niem. Dorf). Te określenia wynikają z tradycji lub z lokalnych preferencji i nie wprowadzają żadnej różnicy w stosowaniu prawa kantonowego lub federalnego.

Na dzień 1 stycznia 2020 roku na terenie Szwajcarii istniało 2212 gmin. Ich populacja różni się znacznie, od Zurychu, w którym mieszka ponad 415 000 osób, po Corippo, w którym mieszka tylko 11 osób. Gminy różnią się również rozmiarem, od małej z 0,32 km² gminy Kaiserstuhl, po rozległą na ponad 439 km² gminę Scuol. mały|upright=1.8|Mapa Szwajcarii z granicami kantonów, okręgów oraz gmin (1 stycznia 2025)

Historia Za początek systemu gmin można uznać czasy Republiki Helweckiej. W czasach Starej Konfederacji Szwajcarskiej to gminy przyznawały obywatelstwo swoim mieszkańcom. Poprzez obywatelstwo dostawali oni dostęp do własności wspólnej gminy, prawo głosu, a w niektórych przypadkach dostęp np. do ochrony prawnej lub medycznej. We wczesnych latach istnienia Starej Konfederacji Szwajcarskiej zaognił się konflikt między ośrodkami miejskimi a wsiami, który dotyczył wprowadzenia jednolitego obywatelstwa dla wszystkich obywateli kraju. Zamożniejsi mieszkańcy miast mieli prawo do korzystania z lasów, rzek, nieruchomości komunalnych oraz innych obiektów wspólnej własności, których nie chcieli dzielić z biednymi przybywającymi ze wsi. W efekcie utworzono kompromis, który w okrojonej formie obowiązuje do dzisiaj. Spowodowało to utworzenie gmin politycznych (niem. Politische Gemeinde), oraz (gmin obywatelskich). Obywatelstwo w gminie politycznej nie oznaczało uzyskania praw do własności Bürgergemeinde. W okresie następującym po wydaniu Aktu Mediacyjnego, a w szczególności w latach 1814–1830, w okresie zwiększyły się wpływy Bürgergemeinde, a w niektórych kantonach gminy straciły prawie wszystkie prawa, w tym do decydowania o własnej niezależności i prawach panujących na ich terenach. W latach 1830–1848 rozpoczęła się liberalna rewolucja obyczajowa, podczas której niektóre gminy pozbawione wcześniej praw obywatelskich uzyskały je ponownie. W większości kantonów Bürgergemeinden zachowały prawa do decyzji politycznych. Gmina Zurych odzyskała prawa polityczne dopiero w 1886 roku.

W stosunkach między gminami politycznymi oraz obywatelskimi często dominowały te drugie. W większości kantonów codzienna administracja oraz zarządzanie nieruchomościami i majątkiem gmin politycznych należało do dzielącej z nią teren Bürgergemeinde. Dopiero po uchwaleniu Konstytucji Szwajcarii w 1874 roku gminy na terenie całej Szwajcarii zdobyły prawa do nakładania podatków, budowania nieruchomości komunalnych (takich jak szkoły lub remizy strażackie), a także do zarządzania własnym majątkiem.

Konstytucja Szwajcarii z 1999 roku odebrała na szczeblu federalnym wszystkie prawa Bürgergemeinden, oddając pełnię władzy w ręce gmin. Spowodowało to, że Bürgergemeinden straciły większość swoich wpływów. Pod koniec XX wieku obywatele Bürgergemeinden zaczęli stanowić coraz mniejszą część populacji miast, co było spowodowane zwiększeniem migracji wewnętrznej oraz wyludnianiem się wsi. Niektóre Bürgergemeinden istnieją do dzisiaj, a ich obywatelstwo (niem. Bürgerrecht) zdobywa się poprzez dziedziczenie po rodzicachJest to odnotowywane w oficjalnych szwajcarskich dokumentach, np. w paszporcie.. Są takie przypadki, jak w niewielkiej gminie politycznej Kammersrohr w kantonie Solura, liczącej zaledwie 28 mieszkańców, która w 2010 roku miała 958 dziedzicznych obywateli Bürgergemeinde (gminy obywatelskiej), a z których żaden nie mieszkał w gminie.

Część Bürgergemeinden do dzisiaj posiada również prawa do zarządzania swoją własnością. Jednym z przykładów jest Bürgergemeinde Berno, która jest właścicielem i zarządcą dworca kolejowego w Bernie.

Struktura i obowiązki Każdy kanton jest odpowiedzialny za ustalenie zasad działania samorządu terytorialnego na swoim terenie. Oddelegowane do gmin czynności mogą obejmować świadczenie usług samorządu lokalnego, takich jak edukacja, usługi medyczne i społeczne, transport publiczny lub pobór podatków. Stopień centralizacji różni się w zależności od kantonu. Konstytucja federalna chroni autonomię gmin przed uchwaleniem przez kanton prawa, które zbytnio centralizuje władzę. mały|Zmiana liczby gmin w latach 1940–2010 (niebieski) oraz w średniej liczbie mieszkańców w gminie (czerwony) Władzą wykonawczą gmin jest urząd prezydenta lub burmistrza gminy, który wybierany jest w wyborach powszechnych. W zależności od rozmiaru gminy, władza ustawodawcza należy do (niem. Gemeindeversammlung) lub do lokalnej rady/parlamentu, również wybieranych w wyborach powszechnych. W wielu kantonach również obcokrajowcy, mieszkający na terenie danej gminy przez określony czas, zyskują prawo do brania udziału w życiu politycznym gminy, w żadnym nie zyskują oni jednak prawa do brania udziału w wyborach federalnych i referendach.

Podatki (m.in. podatek dochodowy) są ustalane bezpośrednio przez gminy, jednak te ustalenia podlegają limitom (widełkom) ustalanym przez kantony, które natomiast podlegają limitom ustalanym przez rząd federalny.

Rozmiar i numeracja Szwajcaria posiada wiele gmin mających mniej niż 1000 mieszkańców. Wiele z nich znajduje się na terenach wiejskich. Ze względu na rosnące trudności w świadczeniu profesjonalnych usług administracyjnych i poszukiwaniu wolontariuszy do sprawowania urzędów w małych gminach, kantony zachęcają do dobrowolnego łączenia się sąsiadujących gmin. Spowodowało to, że pomiędzy 2010 a 2020 rokiem liczba gmin zmniejszyła się o 384. + Liczba gmin w okresie 1950–2000Rok195019601970198019901991199219931994199519961997199819992000 (1 I)2000 (spis)Liczba3101309530743029302130183017301530132975294029292915290328992896 + Liczba gmin w okresie 2001–2020National Statistics.Rok2001200220032004200520062007200820092010 (1 I)2010 (spis)2011201220132014201520162017201820192020Liczba288028652842281527632740272127152636259625842551249524082352232422942255222222122202

Liczba ludności w gminach PopulacjaLiczba gmin w 2004Official list of Swiss municipalities, p. 17.pow. 20 00030 (1,1%)10 000–19 99989 (3,2%)5 000–9 999180 (6,6%)1 000–4 9991025 (37,4%)500–999555 (20,3%)poniżej 500861 (31,4%)Suma2740

Numeracja Gminy są numerowane przez szwajcarskie Federalne Biuro Statystyczne zgodnie z podziałem na kantony: KantonNumeracjaZurych0001–0261Berno0301–0996Lucerna1001–1150Uri1201–1220Schwyz1301–1375Obwalden1401–1407Nidwalden1501–1511Glarus1601–1629Zug1701–1711Fryburg2001–2336Solura2401–2622Bazylea-Miasto2701–2703Bazylea-Okręg2761–2895Szafuza2901–2974Appenzell Ausserrhoden3001–3038Appenzell Innerrhoden3101–3111Sankt Gallen3201–3444Gryzonia3501–3987Argowia4001–4323Turgowia4401–4951Ticino5001–5322Vaud5401–5939Valais6001–6300Neuchâtel6401–6511Genewa6601–6645Jura6701–6806

Lista gmin względem liczby ludności + Największe gminy (2016)Lp.GminaKantonPop.1ZurychZurych376 9902GenewaGenewa188 2343BazyleaBazylea-Miasto164 5164LozannaVaud129 3835BernoBerno125 6816WinterthurZurych103 0757LucernaLucerna78 0938St. GallenSt. Gallen73 5059LuganoTicino55 15110Biel/BienneBerno51 635 + Najmniejsze gminy (2016)Lp.GminaKantonPop.1CorippoTicino132KammersrohrSolura303BisterValais314ScheltenBerno385RebévelierBerno436LohnGryzonia447BerkenBerno448NiederwaldValais459LinescioTicino4510ClavaleyresBerno49

Zobacz też Samorząd terytorialny w Szwajcarii Kanton Okręg (Szwajcaria)

Przypisy

Linki zewnętrzne Lista gmin w Szwajcarii

Kategoria:Podział administracyjny Szwajcarii Szwajcaria, polityczna gmina

Gmina polityczna (Szwajcaria)

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja