thumb|260px|Marsjasz – rzeźba André Le Brun z Zamku Królewskiego w Warszawie thumb|260px|Rywalizacja Apolla z Marsjaszem (mal. Michelangelo Anselmi, ok. 1540) Marsjasz (także Marsjas, gr. Marsýas, łac. Marsyăs) – w mitologii greckiej satyr frygijski, sławny z mistrzowskiej gry na aulosie i znany z rywalizacji z Apollinem, którą przypłacił obdarciem ze skóry.
W mitologii Według podań za ojca jego najczęściej uznawano boga rzeki Ojagros w Tracji, za matkę – frygijską boginię płodności Kybele. Należał do orszaku jej lub greckiego Dionizosa. Pewnego dnia przypadkowo znalazł porzucony przez Atenę aulos i w grze na nim wydoskonalił się na tyle, że wkrótce stał się niezrównanym i podziwianym fletnistą, uchodząc nawet za wynalazcę tego instrumentu. Rzucił też wyzwanie samemu Apollinowi twierdząc, że gra lepiej niż bóg na swej lirze (kitarze). Ten przyjął wyzwanie pod warunkiem, że zwycięzca obejdzie się z pokonanym wedle swej woli. Sędziami tej rywalizacji wybrano pasterzy na górze Nysa, którzy ostatecznie przyznali pierwszeństwo bogu. W ten sposób Marsjasz przegrał i powieszony przez Apollina za ręce na sośnie lub platanie, następnie został żywcem obdarty ze skóryLukian, Niedowiarek, 315.Longos, Dafnis i Chloe IV 8; podanie to przytacza też Herodot (Dzieje VII 26).. Później bóg, żałując swego okrutnego czynu, przemienił go w rzekę, która przyjęła nazwę od jego imienia:
W sztuce stuleci thumb|260px|Kaźń Marsjasza (mal. Bartolomeo Manfredi, ok. 1616/1619) Postać spotykana w greckim klasycznym malarstwie wazowym, nader popularna w sztuce hellenistycznej. Znana przede wszystkim z odlanej w brązie słynnej grupy Myrona Atena i Marsjasz z połowy (jej nowożytną rekonstrukcję posiada również Muzeum Narodowe w WarszawieNr inw. 138448 MNW (Kazimierz Michałowski: Sztuka starożytna. Warszawa 1955, s. 182).), i podobnie jak przedstawienie samej kaźni Marsjasza rozpowszechniona w licznych naśladownictwach i kopiach.
Zarówno samą postać, jak i związane z nią mityczne epizody ponownie często wyobrażano od czasów Odrodzenia – w ówczesnym malarstwie podejmował je np. M. Anselmi, A. Tempesta, A. del Pollaiuolo, Tycjan i Perugino; Marsjasza malował zarówno Rafael, jak i Tintoretto. Tematyka ta chętnie podejmowana była zwłaszcza przez malarzy baroku – m.in. Rubensa, Guercina, de Riberę, Guido Reniego, Giovanniego M. Bottalla, Johanna C. Lotha, Nicolasa Poussina, lecz wykorzystywana i przez twórców epok późniejszych – nawet w rosyjskim klasycyzmie (, 1821).
W rzeźbie czasów nowożytnych postać Marsjasza znalazła odbicie w wyobrażeniach takich twórców jak Andrea Briosco, Balthasar Permoser (ok. 1680), Fieodosij Szedrin (1776) czy Auguste Rodin. Wśród prac w zbiorach polskich kaźń pokonanego satyra przedstawił rzeźbiarsko A. Le Brun (według wyobrażenia Pierre’a Le Gros Młodszego), zaś obraz Jana Reisnera z tym wyobrażeniem znajduje się w zbiorach pałacu w Wilanowie, posiadających też całkiem inne przedstawienie Marsjasza (Lekcja muzyki J.C. Lotha).
W literaturze antycznej wzruszający epigram poświęcił mu Alkajos z Messany ( p.n.e.):
Współcześnie do mitu tego nawiązuje też utwór Apollo i Marsjasz Zbigniewa Herberta.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 234-5, Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 221,
Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt, 1998, s. 269-270, (polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej, Katowice-Warszawa 2003)
Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 51,
Kategoria:Istoty w mitologii greckiej Kategoria:Uczestnicy pojedynków