Odkrycia i badania Afryki – odkrycia i badania geograficzne Afryki od czasów starożytnych do XX wieku.
Odkrycia Afryki w starożytności Mimo bliskości głównych centrów kulturowych wczesnych cywilizacji śródziemnomorskich, dla kręgu kultury śródziemnomorskiej Afryka pozostała praktycznie niezbadana. Oczywiście znane były obszary dolnego biegu Nilu, tereny potężnego państwa Egiptu, lecz poza ten obszar docierały tylko nieliczne wyprawy.
Najbardziej znana jest wyprawa do Puntu, krainy leżącej na południe od dzisiejszej Somalii, odbyta około 1500 p.n.e. Odbyła się ona na zlecenie egipskiej królowej Hatszepsut. Wyprawa miała znaczenie czysto handlowe, a przedmiotem wymiany była żywica, mirra, kość słoniowa i inne cenne towary. Należy przypuszczać, że podobne wyprawy były podejmowane także i wcześniej. Jest rzeczą sporną, jak daleko docierali egipscy żeglarze. Niektórzy przyjmują, że nawet do wybrzeży południowego Mozambiku, do ujścia rzeki Sabi.
W roku 945 p.n.e. wysłana przez króla Salomona ekspedycja izraelsko-fenicka odkryła krainę Ofir, gdzieś na zachodnich wybrzeżach Afryki. Wyprawa przywiozła stamtąd ponad 200 kilogramów złota, ładunek cennego drzewa sandałowego i drogich kamieni.
Północne wybrzeża Afryki znane były Egipcjanom, odwiedzane były też często przez Fenicjan, którzy jako pierwsi opuścili basen Morza Śródziemnego i odkryli zachodnie wybrzeża Afryki. Około 800 p.n.e. odkryli Maderę i Wyspy Kanaryjskie.
Największą afrykańską wyprawą odkrywczą starożytności było pierwsze opłynięcie Afryki w 595 p.n.e. przez Fenicjan na zlecenie faraona Necho II. Wątpliwe jest, by informacje o tej wyprawie nie dotarły do Ptolemeusza, gdyż pisze o niej Herodot, którego dzieła ten pierwszy znał. Herodot powątpiewał w prawdziwość tego wydarzenia (A opowiadali oni – co mnie nie wydaje się wiarogodne, może jednak komuś innemu – że podczas swej jazdy dokoła Libii mieli słońce po prawej stronie Dzieje IV, 42, tłum. Seweryn Hammer). Kolejne opłynięcie Afryki miało miejsce dopiero w 2100 lat później, a dokonali tego Portugalczycy.
Początkiem greckiej obecności w Afryce była wyprawa Eutymenesa z Massalii, który w roku 530 p.n.e. dotarł do wybrzeży Senegalu na zachodzie. W 525 p.n.e. Kartagińczyk Hannon dotarł do wybrzeży Gwinei. Później, w I wieku p.n.e. dopływali tam także podróżnicy rzymscy. Do czasów nowożytnych zasadniczo nikt nie lądował dalej niż do 10° szerokości geograficznej północnej.
Afryka Północna było stosunkowo lepiej poznana. Za czasów egipskich Ptolemeuszów został zbadany środkowy bieg Nilu, aż do Abisynii, do jeziora Tana, skąd swe źródła bierze Nil Błękitny. Również Rzymianie badali bieg Nilu. W roku 23 p.n.e. Rzymianin Petronius dotarł do ówczesnej stolicy Etiopii Napaty poniżej czwartej katarakty. W czasach Nerona Rzymianie osiągnęli ujście rzeki Bahr al-Ghazal do Nilu.
Sahara stanowiła wyzwanie dla wielu starożytnych podróżników. Dopiero Rzymianie zdołali się zapuścić w głąb pustyni. W roku 20 p.n.e. Cornelius Balbus dotarł do Fezzanu na pograniczu dzisiejszej Libii, Algierii i Nigru. W 42 roku odkryte zostały góry Atlas. W roku 100 Julius Maternus dotarł do jeziora Czad. Poza nielicznymi wyprawami w głąb Sahary Rzymianie zdołali dokładnie poznać i skolonizować zaledwie wąski pas wzdłuż wybrzeży północnej Afryki, tworząc tam cztery prowincje afrykańskie: Mauretania, Numidia, Cyrenajka i Egipt.
Największy geograf starożytności, Ptolemeusz, znał wybrzeża afrykańskie do Zanzibaru (7°S) na wschodzie, posiadał informacje o wielkich jeziorach oraz Górach Księżycowych. Wiadomości te Ptolemeusz zawdzięczał greckim podróżnikom Dioskoresowi i Diogenesowi.
Odkrycia Afryki w średniowieczu Aż do późnego średniowiecza Europa straciła wszelkie kontakty z Afryką, nawet tą bliską. Monopol na podróże, głównie po Afryce Północnej, zyskali Arabowie. Począwszy od VII wieku, wraz z niebywałą ekspansją kultury islamu, Arabowie włączyli do swego państwa całą północną Afrykę, aż po Maroko na zachodzie i Sudan na południu. Arabowie w związku z ich kupiecka naturą, a także wymaganiami religijnymi, wiele podróżowali poprzez swe imperium. Pierwszą udokumentowaną podróżą była wyprawa Al-Masudiego, który zwiedził cały świat arabski od Turkiestanu w Azji do Maroka. Mógł dotrzeć także do Zanzibaru. Złotym okresem geografii arabskiej były wieki od XII do XIV. Pierwszym z wielkich geografów arabskich był Al-Idrisi, który wyruszywszy z Maroka dotarł daleko na południe, a potem na podstawie własnych informacji i licznych sprawozdań sporządził mapę świata. W XIV Ibn Battuta dotarł aż do Mali. Przepłynął też z biegiem rzeki Niger aż do Gao. Także Leon Afrykański przewędrował wielkie obszary w dorzeczu Nigru.
Kontakty Europejczyków z Afryką rozpoczęły się za pośrednictwem włoskich republik kupieckich, głównie Wenecji i Genui. Kompanie wywodzące się z tych republik utrzymywały rozwinięte kontakty z Arabami. Od nich do Europy dotarły informacje o północnej części Afryki. Pierwszymi zaś Europejczykami, którzy podążyli je weryfikować byli Angelo Dolaroto w latach 1325–1329 i Fra Mauro w 1459. Podróżowali oni w Afryce Północnej pomiędzy Senegalem a Nigrem. Nie dodali jednak niczego do wiedzy arabskiej. Powielili także jej błędy. Na przykład utrzymywało się przekonanie, że Nil i Niger są jedną i tą sama rzeką. Do innych europejskich wypraw kupieckich do północnej Afryki należały także: 1447 Wenecjanin Malfonte dotarł do oazy Taut; w 1469 Genueńczyk Benedetto Dei dotarł do Timbuktu nad Nigrem; w 1483 do Timbuktu dotarło pierwsze poselstwo portugalskie. Genueńczycy, także jako pierwsi Europejczycy, przekroczyli Morze Śródziemne i zaczęli pływać wzdłuż brzegów północno-zachodniej Afryki. W 1312 Lanzarote ponownie odkrył Wyspy Kanaryjskie, a w 1345 odkryto Maderę.
W XV wieku Portugalczycy włączyli się do żeglugi afrykańskiej. Od kiedy w 1415 zdobyli marokański port Ceutę, posiadali dogodny przyczółek do dalszej ekspansji. Rozpoczęła się ona wraz z panowaniem Henryka Żeglarza. Mimo wysiłków, postęp w odkrywaniu zachodniego wybrzeża był bardzo powolny, a to ze względu na bariery psychologiczne. Dopiero w 1441 Nuno Tristão i Antao Goncalvez osiągnęli Przylądek Biały (Ras Nawazibu). W 1445 Lanzorate dotarł do ujścia Senegalu oraz wkrótce po nim Luigi Cadamasto i Antonio de Noli odkryli Wyspy Zielonego Przylądka. W 1483 Diogo Cão dotarł do ujścia Kongo, a w 1485 do Przylądka Cross. W końcu w 1488 Bartolomeu Dias osiągnął południowy przylądek Afryki – Przylądek Dobrej Nadziei. Wszystkie te podróże umożliwiły ostateczne opłynięcie Afryki przez Vasco da Gama w 1497. Wydarzenie to nie tylko otworzyło nowy rozdział w eksploracji Afryki i świata, lecz także zapoczątkowało nową epokę dla cywilizacji europejskiej.
Odkrycia Afryki w czasach nowożytnych (do XIX wieku) Opłynięcie Afryki zamknęło okres odkrywania jej zarysu kontynentalnego. Wybrzeża jej nie budziły jednak wielkiego zainteresowania. Ze strony potęg morskich zwrócone ono było na Azję i Amerykę. Jedynie na zachodnim wybrzeżu państwa europejskie zakładały faktorie handlowe, których celem była wymiana towarowa z tubylcami. Jej przedmiotem były kość słoniowa, złoto i niewolnicy. Najwięcej faktorii powstało u wybrzeża Gwinei. Aktywni byli tam Portugalczycy, Anglicy, Holendrzy, Francuzi, a także Szwedzi i Brandenburczycy. W Gwinei, jak w soczewce skupiły się konflikty dzielące ówczesną Europę. Z czasem faktorie zaczęły powstawać i na innych wybrzeżach. W 1627 Francuzi założyli je nad dolnym Senegalem, a w 1650 Holendrzy w Afryce Południowej (tzw. Kolonia Przylądkowa). Istnienie tych kilku punktów na wybrzeżu opanowanych przez Europejczyków nie oznacza, że dokonano jakichkolwiek, znaczących odkryć geograficznych. Wyprawy w głąb lądu były sporadyczne i nie wnosiły wiele do wiedzy geograficznej. Francuzi, którzy opanowali dolny bieg Senegalu, być może dotarli do Timbuktu. Dokonano kilku wypraw w górę Nilu (np. jezuici Paez i Lobo). W latach 1749–1772 w dorzeczu rzeki Gambii przebywał botanik Michel Adanson. W latach 1768–1772 James Bruce badał Namibię, Abisynię oraz górny bieg Nilu Błękitnego. W Kraju Przylądkowym podróżował Peter Kolb oraz Szwedzi Anders Sparrman i Peter Thunberg. W latach 1772–1775 François Levaillant badał tereny nad rzeką Oranje. W tamtych rejonach przebywał także John Barrow, autor pierwszego opisu geografii Afryki Południowej. W 1761 badania Egiptu rozpoczyna Karsten Niebuhr. W tym czasie powstają pierwsze krytyczne mapy Afryki. Wszystkie te epizody odkrywcze i badawcze zaledwie uchyliły rąbka tajemnic skrywanych przez Afrykę. thumb|left|150px|Mapa Afryki z 1812 thumb|150px|Mapa Afryki z 1890
Rokiem przełomowym w historii odkryć geograficznych Afryki był 1788. Wtedy to w Londynie założono African Association – towarzystwo popierające badania Afryki. Celem towarzystwa były badania geograficzne, przyrodnicze, geologiczne i etnograficzne, mające umożliwić brytyjską ekspansję handlową. Towarzystwo prowadziło planową działalność badawczą, organizując i sponsorując liczne wyprawy badawcze w głąb Afryki. Podobne organizacje powstały w innych krajach. W 1821 założono francuskie Societe de Geographie oraz w 1878 Afrikanische Gesellschaft. Mimo to aż do początków XX wieku duża część obszarów Afryki pozostawała nieznana (jeszcze w 1830 roku mapy Czarnego Kontynentu składały się głównie z ,,białych plam”), a ich mieszkańcy nie mieli styczności z Europejczykami.
Wyprawy, starannie planowane, prowadzone przez przygotowanych do tego przyrodników, wyposażone w najnowsze zdobycze techniki, w ciągu stu lat dokonały systematycznego dzieła odkrywczego. Od początku założono też pewne działania badawcze, które były realizowane z wielką konsekwencją.
Zagadnienie Nigru Pierwszym zagadnieniem wyznaczonym przez Towarzystwo Afrykańskie była zagadka Nigru. Wcześniej sądzono, że ta rzeka jest odnogą Nilu. Według innych koncepcji uważano, że posiada wspólne źródło z Gambią lub Senegalem). Badaniami biegu Nigru oraz poszukiwaniami jej źródeł zajęło się szereg wypraw: 1795 Mungo Park zbadał dolny bieg rzeki konkludując, że nie ma ona połączenia ani z Gambią, ani z Senegalem. 1797–1800 Friedrich Conrad Hornemann w swej tragicznie zakończonej wyprawie przedarł się z Egiptu nad jezioro Czad. 1822 pierwsza ekspedycja Hugh Clappertona dotarła do jeziora Czad, a następnie do rzeki Niger i daleko do jej górnego biegu. 1825 pierwsza ekspedycja Hugh Clappertona od ujścia rzeki w górę biegu. W ten sposób została poznana większość biegu rzeki. 1826 Alexander Gordon Laing dociera do Timbuktu od północy. 1828 René Caillé osiąga Timbuktu od zachodu. 1879 Marius Moustier odkrywa źródła rzeki w masywie Futa Dżalon.
Zagadnienie Nilu, Abisynii i wielkich jezior Afryki Środkowej thumb|left|150px|Mapa Abisynii 1584 Dolny bieg Nilu znany był już w starożytności. Dalszy jego bieg poznano w XVIII wieku. Pełne badania tej najdłuższej rzeki świata rozpoczęto na zlecenie Brytyjskiego Towarzystwa Afrykańskiego w 1820. Celem ekspedycji było znalezienie źródeł Nilu Białego oraz Gór Księżycowych, o których wspominał Ptolemeusz. Największą przeszkodą dla europejskich badaczy były agresywne plemiona tubylcze zamieszkujące Sudan. Mimo tej przeszkody badania zaczęły się posuwać. W latach 1793–1796 William George Browne jako pierwszy Europejczyk dotarł do Darfuru. W 1813–1814 Johann Ludwig Burckhardt przebywał w Nubii.
Od 1827 rozpoczęły się właściwe badania Nilu Białego – w jego górę udało się szereg wypraw: 1827 Adalphe Liant dotarł w górę Nilu Białego do szerokości 13°30'N 132 km powyżej Chartumu. 1839–1841 – trzy egipskie ekspedycje pod wodzą Muhammada Alego. Ostatnia ekspedycja sięga Gondokoro. 1850 katolickie i protestanckie misje powstające w Sudanie przekazują do Europy informacje o wielkich jeziorach. 1858 John Hanning Speke i Richard Francis Burton odkrywają jezioro Tanganika i Jezioro Wiktorii ustalając zarazem, że Nil bierze swe źródła z tego drugiego. 1859 David Livingstone odkrywa jezioro Niasa.