Rachel Lea (Sarenka) Zylberberg (ur. 5 stycznia 1920, zm. 8 maja 1943) – aktywistka ruchu oporu i uczestniczka powstania w getcie warszawskim. Uważa się, że odegrała znaczną rolę w zachęcaniu do buntu Żydów w getcie przeciwko Niemcom. Zylberberg należała doThe Book of Jewish Partisans (Sefer ha-Partizanim ha Yehudim), Yad Vashem, Jerusalem 1958–1959, Volume 2: 707. syjonistyczno-socjalistycznego ruchu młodzieżowego Ha-Szomer Ha-Cair. Po niemieckiej inwazji na Polskę opuściła Warszawę na początku II wojny światowej i udała się do Wilna w północno-wschodniej części przedwojennej Polski (obecnie na Litwie), następnie wraz z Chajką (Chaikeh) Grossman wróciła do Warszawy i współtworzyła żydowski ruch oporu przeciwko Niemcom.

Zylberberg należała do grona przywódców powstania w getcie, którzy wrócili do oblężonego getta, zamiast z niego uciekać. Była jedną z pierwszych osób, które szerzyły wiedzę o niemieckim planie wymordowania Żydów (całkowitej zagładzie). Zylberberg wielokrotnie przekonywała Mirę Fuchrer, narzeczoną Mordechaja Anielewicza, a ostatecznie samego Anielewicza, a także innych liderów żydowskich w Warszawie do stawiania oporu Niemcom w sytuacji niemieckiego planu wymordowania Żydów Warszawy, Polski i Europy.

Aby ponownie wejść do oblężonego getta i dołączyć do grupy bojowej Ha-Szomer Ha-Cair, zostawiła córkę Maję, której późniejsze losy nie są znane. Zginęła w bunkrze pod budynkiem przy ulicy Miłej 18 w Warszawie. Dziś stoi tam kamień – symboliczny nagrobek jej i około 50 innych żydowskich bojowników, którzy zginęli wraz z nią.

Zylberberg była bardziej znana jako Sarenka, co na hebrajski tłumaczy się jako Ofra.

Dzieciństwo i edukacja Rachel Zylberberg urodziła się w Warszawie 5 stycznia 1920 r. w rodzinie ortodoksyjnych Żydów: Aleksandra Zylberberga (recte Sendera) i Maszy z domu Nordwind„Destruction and Rebellion of the Warsaw Jews”, Melech Neustadt, 1946 (1), page 294-295.. Jej rodzice prowadzili sklep mleczarski przy ulicy Nowolipki 37, a następnie przy Nowolipkach 40A. Rachela Zylberberg uczęszczała do Gimnazjum Żydowskiego, a następnie liceum „Jehudyjah” na ul. Długiej, które ukończyła w 1939 roku. W okresie szkolnym dołączyła do Ha-Szomer Ha-Cair, gdzie ostatecznie została członkinią „brygady frontowej” wraz z Mordechajem Anielewiczem, przyszłym dowódcą powstania w getcie warszawskim.

W szkole wyróżniała się w nauce i w sporcie oraz była znana ze zdolności organizacyjnych. W 1938 r. została liderką grupy młodszych uczniów„Destruction and Rebellion of the Warsaw Jews”, Melech Neustadt, 1946, (1) page 294-295.. Maturę uzyskała w dniu wybuchu II wojny światowej, tj. 1 września 1939 r. podczas niemieckiej inwazji na Polskę. Dwa i pół tygodnia później (17 września 1939 r.) ZSRR zaatakował Polskę od wschodu.

Na sowieckiej Litwie Zylberberg wraz z siostrą Rut uciekła przed niemieckim atakiem do wschodniej Polski. Początkowo przybyły do Kiejdan, które w tym czasie znajdowały się pod kontrolą ZSRR. Dołączyła tam do kibucu Ha-Manof. Ostatecznie przeniosła się do Wilna i dołączyła do tamtejszego kibucu Ha-Szomer Ha-Cair. Mieszkała w Wilnie z narzeczonym, Moszem Kopito. Kopito był przyjacielem Mordechaja Anielewicza; obaj przyłączyli się do ruchu znacznie wcześniej.

W dniu 22 lutego 1941 r. urodziła się Maja – córka Rachel (Sarenki) Zylberberg i Moszego KopitoOfer Aloni, Finding Maya – missing daughter of the Warsaw ghetto rebel. Tel Aviv, Israel.. Równo 4 miesiące później, tj. 22 czerwca 1941 r., w ramach operacji pod kryptonimem Operacja Barbarossa armia niemiecka zaatakowała pozycje radzieckie we wschodniej Polsce. Rachel opisała później „deportację” Żydów z getta do pobliskich Ponar, na przedmieściach Wilna, gdzie Niemcy i ich litewscy kolaboranci dokonali masakry. Pisała: Zylberberg przeniosła się do kryjówki w polskim klasztorze dominikanek położonym w lesie, ok. 6 km od Wilna (zob.: Anna Borkowska (Siostra Bertranda), polska Sprawiedliwa wśród Narodów Świata, która ją uratowała). Według świadectw Zylberberg przebywała tam wraz z Abą Kownerem i Józefem Szamirem. Łącznie w klasztorze ukryło się od 15 do 20 Żydów. Tam też powstał pomysł powstania oparta na deklaracji Kownera: „Nie idźmy jak baranki na rzeź!”Porat, pp 56-73.. Kontakt między powstańcami Ha-Szomer Ha-Cair a klasztorem katolickim zorganizowała Jadwiga Dudzic z pomocą Ireny Adamowicz, uznanej później przez Jad Washem za polską Sprawiedliwą wśród Narodów Świata.

Po tym, jak Mosze Kopito został zamordowany przez Niemców, gdy próbował kupić mleko i zapasy dla córki, Zylberberg umieściła córkę Maję pod przybranym nazwiskiem Jadwiga Sogak w sierocińcu w Wilnie. Dalsze losy Mai nie są znane do dziś at Exit2hope.org, Internet Archive.. Być może przeżyła Zagładę Żydów.

W tym czasie kierownictwo Ha-Szomer Ha-Cair w Wilnie postanowiło wysłać Zylberberg z powrotem do Warszawy. Chajka Grossman została wydelegowana przez ruch, aby sprowadzić Sarenkę z powrotem do stolicy (Warszawy). Zylberberg przebrała się za dziecko Grossman, mimo że obie były młode, ale Grossman była z nich obu starsza. Grossman napisała o tym później:

Celem powrotu Zylberberg była pomoc rodzinie w prowadzeniu sklepu spożywczego na Nowolipkach w getcie warszawskim i rozpoznanie sytuacji w getcie.

Powrót do getta warszawskiego i śmierć mały|Widok ogólny pomnika bunkra Miła 18 w Warszawie – miejsca śmierci Sarenki Zylberberg. mały|Nazwiska żydowskich bojowników, w tym Racheli (Sarenki) Zylberberg na obelisku pod pomnikiem bunkra Miła 18 w Warszawie. Nazwisko Zylberberg w prawym rzędzie, trzecie od dołu. W styczniu 1942 roku Zylberberg wróciła do getta warszawskiego. Pracowała w spółdzielni krawieckiej razem z Mirą Fuchrer i Tową Frenkel. Mieszkała przy ul. Nowolipie 40a. Jej powrót miał dwa cele: przekazanie relacji naocznego świadka o metodycznej eksterminacji Żydów w Ponarach niedaleko Wilna; Żydzi warszawscy do tej pory o tym nie wiedzieli; wspieranie buntu przeciwko Niemcom w getcie warszawskim. Po powrocie do getta dołączyła do podziemia żydowskiego. Zebrała się wokół niej grupa młodych ludzi. Opowiadała im szczegółowo informacje o masakrze niemiecko-litewskiej w Ponarach. Świadectwo składane przez Zylberberg tak opisywała Aliza Wittis Shomron:

Rachel Lea Sarenka Zylberberg zginęła w bunkrze na Miłej 18. Na kamieniu pamiątkowym pod tym adresem wyryte jest jej imię. W chwili śmierci miała 23 lata.

Przypisy

Dalsza lektura The Book of Jewish Partisans, Volume 2: 707 Chajka Grossman, „The Underground Activists”. Moreshet Publishers, 1965, s. 109 Aliza Vitis Shomron, „Youth In Flames”, s. 74–75 Moshe Domb, „Schmelzownik”, Moreshet Publishers, 2000 Professor Dinah Porat „Holocaust and War”, s. 71 Melech Neustadt „Destruction and Rebellion of the Warsaw Jews”, 1946, s. 294–295 Wywiad z Jackiem Fliederbaumem, Tel Aviv, 2002 Wywiad z Moshe Dombem, Kfar Menahem, 2001

Linki zewnętrzne Artykuł o R. Zylberberg w „Polska The Times” Artykuł Muzeum Pamięci Holokaustu w Stanach Zjednoczonych

Kategoria:Członkowie Ha-Szomer Ha-Cair Kategoria:Powstańcy getta warszawskiego Kategoria:Polscy Żydzi zamordowani podczas Zagłady Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1920 Kategoria:Zmarli w 1943