mały|Dialekty języka słowackiego Dialekt wschodniosłowacki, gwary wschodniosłowackie (, ) – regionalne odmiany języka słowackiego, używane przez mieszkańców Spiszu, Szarysza, Zemplina i we wschodniej Słowacji. W odróżnieniu od innych dialektów słowackich dialekt wschodniosłowacki wykazuje ograniczoną zrozumiałość z językiem czeskim, jest natomiast stosunkowo bliski językom polskiemu i rusińskiemu. Dialekt ten cechuje się także obecnością polonizmów i hungaryzmów w słownictwie.
Dialekt wschodniosłowacki jest wewnętrznie zróżnicowany, toteż jego właściwości nie można określić w sposób jednoznaczny. Do charakterystycznych cech tego zespołu gwarowego należą jednak: brak samogłosek długich, akcent paroksytoniczny (podobnie jak w polszczyźnie, w odróżnieniu od akcentu inicjalnego w języku ogólnosłowackim) oraz odmienne zastosowanie końcówek w deklinacji. Gwary wschodniosłowackie i zachodniosłowackie mają pewne wspólne cechy, które nie występują w gwarach centralnych i opartej na nich standardowej słowacczyźnie. Fakt ten przemawia na korzyść koncepcji, że środkowa Słowacja została zasiedlona później niż tereny wschodnie i zachodnie.
Historia Standardowa odmiana języka słowackiego, skodyfikowana przez Ľudovíta Štúra w latach 40. XIX wieku, oparta została przede wszystkim na ówczesnych gwarach środkowosłowackich. Gwary wschodnie są wyraźnie odrębne od środkowych i zachodnich (na płaszczyźnie fonologii, morfologii i słownictwa), wykazują natomiast stosunkowo bliski związek z gwarami polskimi oraz gwarami rusińskimi. Na początku XX wieku podjęto nieudaną próbę stworzenia standardu języka wschodniosłowackiego.
Diaspora z regionu przyczyniła się do wypracowania nieregularnego piśmiennictwa w gwarach wschodniosłowackich. W gwarze szaryskiej ukazywały się czasopisma „Slovák v Amerike” (założone w 1889 r. w miejscowości Plymouth w Massachusetts) i „Amerikánsko-slovenské noviny” (założone w 1886 r. w Pittsburghu). Do zapisu wykorzystywano węgierskie konwencje ortografii (nazwy czasopism przedstawiano w formach: Szlovjak v Amerike, Amerikanszko-szlovenszke novini). Czasopismo „Slovák v Amerike” istnieje do dziś, lecz współcześnie stosuje literacką odmianę języka słowackiego.
Podział wewnętrzny Gwary wschodniosłowackie dzielą się na cztery podgrupy:
Gwary spiskie () – występują na wschód od miasta Poprad; graniczą z językiem rusińskim i polskimi gwarami góralskimi; Gwary szaryskie () – występują w okolicach Preszowa; dzielą liczne cechy z gwarami zemplińskimi i językiem rusińskim; Gwary abowskie (), w tym koszyckie () – występują na południowo-zachodnich terenach wschodniej Słowacji; dzielą cechy fonologiczne z językiem węgierskim i gwarami zemplińskimi; Gwary zemplińskie () – występują na południowych i centralnych terenach wschodniej Słowacji; tworzą formę przejściową między językiem ogólnosłowackim, gwarami szaryskimi i językiem rusińskim.
Dodatkowo z perspektywy historycznej język wojwodińskorusiński bywa rozpatrywany jako peryferyjny dialekt wschodniosłowacki, poddany wpływom zewnętrznym.
Przykładowy tekst Dialekt wschodniosłowacki (gwara szaryska)
Buľi raz dvojo kmotrove, co furt vjedno chodziľi na jurmaki. Raz tiž tak išľi z jurmaku a našľi gvera. Ta znace, že ešči ftedi ľudze tak ňechirovali o gveroch, ňebulo teľo vojakoch. Išľi tak popod ľešik a naraz jeden zbačil gver a takoj ku ňemu ucekal… Ten druhi še tiž mocno zradoval, ta vźaľi totu fujaru a hutorili sebe: „Kmotre, ja budzem do ňej duc a ti budzeš prebirac”. Ta začaľi vera ľudze tote dvomi hrac. Jeden kmoter pocahnul za kohucik, kuľka utrafila do druheho kmotra, co prebiral a ten še takoj prevracil umarti na źem.
Standardowy język słowacki
Boli raz dvaja kmotrovia, ktorí stále spolu chodili na jarmoky. Raz tiež tak vyšli z jarmoku a našli pušku. To viete, že vtedy ešte ľudia tak nechyrovali o puškách, nebolo toľko vojakov. Išli tak popod lesík a jeden zazrel pušku a hneď k nej utekal. Ten druhý sa tiež silno zaradoval, tak vzali fujaru a hovorili si: „Kmotor, ja budem do nej fúkať a ty budeš preberať. Tak začali veru tí dvaja hrať. Jeden kmotor potiahol za kohútik, guľka trafila druhého kmotra, ktorý preberal, a ten sa hneď prevrátil mŕtvy na zem.
Zobacz też język wojwodińskorusiński
Przypisy
Kategoria:Język słowacki Kategoria:Gwary