Ulica Kościuszki (wcześniejsze nazwy: Marktstraße, Hindenburgstraße, gen. Roli-Żymierskiego) – jedna z najstarszych ulic Braniewa; główna oś założonego w ok. 1341 roku Nowego Miasta Braniewa, stanowiąca jednocześnie rynek miasta.

Historia Nowe Miasto Braniewo lokowane zostało ok. 1341 rokuDanuta Bogdan, Jerzy Przeracki, Urzędnicy Starego i Nowego Miasta Braniewa do 1772 roku, Olsztyn 2018, Wstęp, s. L–LXI przez biskupa Hermana z Pragi na prawym brzegu Pasłęki, również jak dotychczasowe Braniewo na prawie lubeckim, chociaż z pewnymi ograniczeniami w zakresie administracji i władzy sądowniczej. Założenie miało kształt wydłużonego czworokąta z jedną główną ulicą Marktstraße (obecnie Kościuszki), stanowiącą jednocześnie rynek, od której odchodziły pozostałe uliczki boczne. Przy niej stało 40 całych domów na 51 wszystkich domów w mieście. lewo|mały|Ratusz Nowego Miasta przy ul. Marktstraße Przy ul. Marktstraße znajdował się ratusz Nowego Miasta oraz skarbiec. W ratuszu i przy nim mieszkali słudzy miejscy i pisarz, a także osoby zatrudniane przez radę miasta; mieściły się tam też ławy rzeźnicze, szkoła i domek pasterski. Ratusz nowomiejski w późniejszym okresie zamieniono na kościół, a po wybudowaniu nowego kościoła (ob. pw. św. Antoniego) przemianowano na teatr miejski, w którym występowały trupy wędrowne (od 1901 mieściła się tu cukiernia Tolksdorf, a jako ostatni bank Ostpreßische Landschaft).

Rok 1772 to pierwszy rozbiór Polski, Braniewo dostaje się pod panowanie pruskie. Jedną z pierwszych decyzji nowych władz było połączenie obu odrębnych miast w jeden organizm z głównym ośrodkiem administracyjnym na Starym Mieście. Ulica Marktstraße straciła na znaczeniu, lecz nie na długo. 19 października 1852 roku dociera do Braniewa kolej żelazna, dająca połączenie m.in. z Elblągiem, Malborkiem i Królewcem. Dworzec kolejowy został wybudowany na przedłużeniu ulicy Marktstraße, której dalsza część otrzymała nazwę Bahnhofstraße. Skutkiem tego ten rejon w XIX wieku znowu staje się ważnym gospodarczym i komunikacyjnym elementem miasta: powstają nowe budynki, obiekty handlowe, spichlerze, starostwo powiatowe (współcześnie urząd miasta). Ciąg ulic Marktstraße i Bahnhofstraße staje się jedną z najprężniejszych arterii miasta.

Podczas II wojny światowej, w okresie luty–marzec 1945 roku, front Armii Czerwonej przetacza się przez Braniewo. Wskutek bombardowań lotnictwa oraz ostrzału artyleryjskiego znaczna część historycznej zabudowy ulicy uległa zniszczeniu. Ruiny wielu budynków rozebrano, w ich miejsce powstała typowa socjalistyczna zabudowa – bloki mieszkalne oraz pawilony handlowe o niskiej wartości estetycznej.

Mimo zniszczeń wojennych ulica ta w pierwszych latach po II wojnie światowej przejęła główny ciężar życia politycznego i społecznego miasta. Przy niej mieściły się pierwsze urzędy, w 1947 również gimnazjumProtokół nr XIV plenarnego posiedzenia PRN w Braniewie z dnia 23 sierpnia 1947, Uchwała nr 113 i nr 114, Protokoły posiedzeń PRN Braniewo, Szukaj w archiwach skan nr 10, 36. W przedwojennym hotelu „Reichshof” powstała pierwsza restauracja „Przyszłość”. 20 lutego 1946 powstała w mieście powstaje Ochotnicza Straż Pożarna z siedzibą przy ul. Kościuszki 78. W 1946 roku budynek przy ul. Kościuszki 110 zaadaptowała Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”Helena Tyszkiewicz, Franciszek Chruściel, Z dziejów gminy Braniewo, Braniewo 2000, s. 12Ogłszenie Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa Samopomoc Chłopska,

Głos Ludu. Wydanie dla Wybrzeża, 16 listopada 1946 r., s. 7. W spisie abonentów sieci telefonicznych na rok 1947 wymieniono przy ul. Roli -Żymierskiego takie obiekty i urzędy podłączone do sieci telefonicznej: Spółdzielnia Spożywców „Przyszłość" (nr 4), Zjednoczenie Energetyczne Okręgu Mazurskiego, placówka Braniewo (nr 11), obwodowy urząd Poczta, Telegraf i Telefon i rozmównica (nr 16), Powiatowy Komitet PPR (nr 26), Powiatowy Komitet PPS (nr 37), komenda powiatowa MO (nr 43), Powiatowy Oddział Informacji i Propagandy (nr 45), Powszechny Zakł. Ubezp. Wzaj. (nr 45), Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Samopomoc Chłopska" (nr 46 – teraz Kościuszki 110), Powiatowy Zarząd Drogowy (nr 49), Starostwo Powiatowe oraz Powiatowa Rada Narodowa (nr 51 – budynek ob. urzędu miasta), Zarząd Miejski (nr 53)Spis abonentów sieci telefonicznych okręgu poczt i telegrafów: Olsztyn na 1947 rok, Wydawnictwo Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafów w Olsztynie 1946, s. 52.

2 maja 1950 przy ul. Kościuszki 116 rozpoczęła również działalność biblioteka publiczna gminy BraniewoHelena Tyszkiewicz, Franciszek Chruściel, Z dziejów gminy Braniewo, Braniewo 2000, s. 61.

Opis i przebieg ulicy Kościuszki Ulica Kościuszki należy do najstarszych w Braniewie i jest częścią układu urbanistycznego Nowego Miasta, który ukształtował się w XIV wieku. Założenie urbanistyczne Nowego Miasta Braniewa zostało wpisane w 1957 roku do rejestru zabytków pod numerem B/238 z 14.12.1957Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie.. Rozpoczyna się od skrzyżowania z sygnalizacją świetlną ulic: Kościuszki / Gdańska / Królewiecka/ pl. Piłsudskiego i biegnie w kierunku południowo-wschodnim.

Oficjalne nazwy ulicom w Braniewie nadano w 1845 rokuStanisław Achremczyk, Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, s. 239. Pierwsza nazwa ulicy (Neustädtische) Marktstraße, czyli ul. Targowa, pochodziła od jej funkcji handlowo-usługowej, jaką spełniała i jak zapewne była już wcześniej określana. W 1933, po przejęciu władzy w Niemczech przez NSDAP i następującym przeobrażaniu demokracji w dyktaturę, naznaczone piętnem dyktatury zmian zostały również nazwy ulic. 20 kwietnia 1933 (w dzień urodzin wodza III Rzeszy) rada miasta Braniewa podjęła uchwałę o zmianie nazw dwóch ulic: Neuer Markt przemianowany został na A.H. Platz, zaś nazwę ulicy Marktstraße zmieniono na HindenburgstraßeHeimatseite der Kreisgemeinschaft Braunsberg/Ostpreussen e.V., Braunsberg (Ermland) – geistige Hauptstadt des Ermlands, por. opis na mapie miasta. Po II wojnie światowej najpierw używano zastanych, przedwojennych nazw ulic. Gdy nazwy ulic zmieniano na polskie, dwie dotychczasowe ulice Hindenburgstraße (szersza) wraz z biegnącą od niej dalej na wschód Bahnhofstraße (węższa, od ok. skrzyżowania z ulicami Malinową i Lipową) otrzymały jedną wspólną nazwę – gen. Roli Żymierskiego. W 1946 w dokumentach urzędowych starostwa występują już polskie nazwyHeimatseite der Kreisgemeinschaft Braunsberg/Ostpreussen e.V., Braunsberg (Ermland) – geistige Hauptstadt des Ermlands, z opisu ulic na przedwojennej mapie miastaProtokół nr 5 z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w dniu 12 września 1946 pkt 11 (scan nr 10), Protokół nr XXVIII z dnia 20 maja 1947 Uchwała 267 (scan nr 14). Prof. Achremczyk w publikacji Braniewo podaje, że oficjalne nazwy ulic w Braniewie nadano dopiero w 1947 roku, być może wówczas nazwę zmieniono na ul. KościuszkiStanisław Achremczyk, Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, s. 264.

Skutkiem połączenia ulic całkowita długość tego ciągu komunikacyjnego wzrosła z ok. 330 m do około 880 metrówPomiar na podstawie Google Maps (dostęp 30.12.2019). Prócz tego ulica rozrosła się wszerz – zyskała powierzchnię kosztem kilku przedwojennych uliczek, których układ po wojnie nie został odtworzony. Znikły m.in. równoległe uliczki: Hofgasse, Fleischerstraße oraz poprzeczne: Lindenstraße i Weißgerberstraße. W ich miejscu powstało pięć bloków mieszkalne, należących administracyjnie również do ulicy Kościuszki.

9 listopada 1994, po przebudowie skrzyżowania ulic Gdańskiej, Kościuszki, Królewieckiej i pl. Piłsudskiego została na tym węźle drogowym uruchomiona pierwsza (i do 2025 jedyna) sygnalizacja świetlna w Braniewie, usprawniając ruch w mieście, zwłaszcza w godzinach szczytu. Koszt tej inwestycji wyniósł 5 mld ówczesnych polskich złotychUwaga na światła! Informacja dla kierowców [w:] IKAT. Ilustrowany kurier terenowy 15–21 listopada 1994, s. 2.

W 2015 średni dobowy ruch pojazdów przez ul. Kościuszki wynosił 7887 na dobę i prognozy przewidywały dalszy jego wzrostWojewództwa Warmińsko-Mazurskiego Zarząd Dróg Wojewódzkich w Olsztynie. Nazwa zadania: Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 507 na odcinku Braniewo-Pieniężno w podziale na dwa etapy: Etap I: Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 507 Braniewo-Pieniężno na odcinku BraniewoWola Lipowska Etap II: Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 507 Braniewo-Pieniężno na odcinku Wola Lipowska-Pieniężno.

W latach 2019–2020 w ramach realizacji projektu „Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 507 Braniewo–Pieniężno na odcinku Braniewo–Wola Lipowska” modernizacji poddana została również ul. Kościuszki. Wówczas poprawionych zostało kilka jej parametrów. Wydłużono do 150 m długość pasa do skrętu w prawo z ulicy Kościuszki w ulicę Królewiecką. Poprawiono parametry geometryczne zatok autobusowych, w tym jeden przesunięto w inne miejsce. Przebudowano wlot skrzyżowania ulicy Dworcowej do ulicy Kościuszki. Przebudowano skrzyżowanie ulicy Olsztyńskiej z ulicą Kościuszki na wysokości cmentarza. Od 2015 przez część ul. Kościuszki przebiega szlak rowerowy Green Velo. Wydzielenie i oznakowanie ścieżek rowerowych oraz pomalowanie nawierzchni w kolorze czerwonym nastąpiło dopiero po przebudowie ulicy z lat 2019–2020Główna arteria miasta jest jak nowa, IKAT. Gazeta Braniewska, 17 lipca 2020 r., s. 3.

Galeria zdjęć

Zabytki przy ulicy Kościuszki cerkiew greckokatolicka, nr rej.: B/41 (545/97) z 14.12.1957 dom przy ul. Kościuszki 108, nr rej.: 1625/99 z 26.03.1999 spichlerz przy ul. Kościuszki 108, nr rej.: 402/94 z 12.11.1994 brama wjazdowa na posesję, nr rej.: 1625/99 z 26.03.1999 dom przy ul. Kościuszki 110, nr rej.: 1625/99 z 26.03.1999 budynek gospodarczy przy ul. Kościuszki 110, nr rej.: 403/94 z 21.11.1994 willa z oficyną, ul. Kościuszki 109-109a, 1850, nr rej.: 459/95 z 29.05.1995 budynek Urzędu Miasta w Braniewie, nr rej.: 401/94 z 21.11.1994

Zobacz też Ulice i place w Braniewie

Przypisy

Kościuszki Braniewo