Centrum Wyszkolenia Armii – ośrodek szkoleniowy Polskich Sił Zbrojnych.
System Szkolenia w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR Centrum Organizacyjno-Wyszkoleniowe Armii 25 sierpnia 1941 dowódca Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR wydał rozkaz ustny utworzenia Centrum Organizacyjno-Wyszkoleniowe Armii. Pierwszym komendantem został gen. bryg. Wacław Przeździecki, a szefem sztabu mjr dypl. kaw. st. sp. Karol Domaniewski. Miejscem organizacji stał się garnizon Tockoje. Zadaniem Centrum było:
przyjmowanie żołnierzy w szeregi armii, zwalnianych z miejsc osadzenia, formowanie z nich oddziałów i szkolenie, organizowanie centrów wyszkolenia, szkół podchorążych i podoficerskich.
Centrum współdzieliło teren obozu z 6 Dywizją Piechoty. 1 września 1941 komendantem został płk dypl. Janusz Gaładyk i tego dnia rozpoczęło działalność.
Ośrodek Zapasowy Armii 9 września 1941 nastąpiła zmiana nazwy na Ośrodek Zapasowy Armii. W ramach OZA poza innymi zadaniami, pozostawiono pion szkoleniowy w postaci Ośrodka Szkolnego pod dowództwem ppłk dr. Tadeusza Felsztyna, od 11 września majora Domaniewskiego. Zadaniem Ośrodka Szkolnego były sprawy wyszkoleniowe, organizacja i kierownictwo szkół oraz kursów, organizacja centrum doświadczalnego. Olbrzymim problemem stało się zakwaterowanie i warunki kwaterunkowe, a właściwie ich uboga infrastruktura. trudności te pogłębiły nadchodzące chłody i mróz. Celem rozpoczęcia szkolenia wobec napływających dużej ilości ochotników do armii podjęto przygotowania do szkolenia. W tym celu 25 września 1941 podjęto decyzję o utworzeniu w ramach OZA: Centrum Wyszkolenia Piechoty z komendantem ppłk Aleksandrem Idzikiem Centrum Wyszkolenia Artylerii z komendantem ppłk Janem Kazanowskim Centrum Wyszkolenia Sanitarnego z komendantem kpt. dr. Janem Gajkiem.
Sztab armii nie zatwierdził organizacji formowanych centrów. Z uwagi na to 29 września 1941 płk dypl. Janusz Gaładyk z Centrum Wyszkolenia Piechoty sformował 19 pułk piechoty, a z żołnierzy Centrum Wyszkolenia Artylerii zorganizował 7 pułk artylerii lekkiej, dla formowanej w OZA 7 Dywizji Piechoty.
Ośrodek Organizacyjny Armii Zgodnie z rozkazem dowódcy PSZ w ZSRR L.dz.140 z 20 października rozformowano OZA, w jego miejsce sformowano Ośrodek Organizacyjny Armii, którego głównym celem była organizacja nowych oddziałów dla formowanej 7 DP. Praca szkoleniowa została zdecentralizowana, gdyż każdy sformowany oddział prowadził szkolenie we własnym zakresie. Powstałe Szkoły Podchorążych Rezerwy i Szkoły Podoficerskie miały być sformowane w ramach poszczególnych dywizji i pułków. Szkoły broni i służb miały być formowane przy jednostkach broni i służb. Komendantem OOA został płk dypl. Bronisław Rakowski. Wobec zmiany dyslokacji PSZ w ZSRR na południe do republik środkowoazjatyckich ZSRR oraz formowania dodatkowych związków taktycznych i oddziałów szczebla armii, wyłączono z OOA pod dowództwem płk dypl. Bronisława Rakowskiego 20 pp i inne pododdziały jako zawiązki 8 Dywizji Piechoty, 1 pułku ułanów, 1 pułku saperów, 1 pułku łączności. Nad trzonem OOA dowództwo objął płk dypl. Leon Koc, a skład Ośrodka został przetransportowany koleją do Guzaru w Uzbekistanie. Rozkazem Organizacyjnym nr 2 w składzie Ośrodka Organizacyjnego Armii utworzono Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty, Szkołę Kierowców. Z uwagi na brak pomocy szkoleniowych, trudne warunki bytowe szkolenie postępowało niezwykle wolno.
Kompania Szkolna Komendy Garnizonu Buzułuk Rozkazem Komendy Garnizonu w Buzułuku nr 11 z dnia 22 listopada 1941 zorganizowano kompanię szkolną z szeregowych z cenzusem, jako zawiązek szkół podchorążych w Buzułuku w obwodzie orenburskim. Wszystkich przybywających żołnierzy, którzy odpowiadali warunkom przyjęcia do szkoły podchorążych, kierowano do kompanii szkolnej. Warunki zewnętrzne nie pozwalały na rozpoczęcie kursu. 2 grudnia 1941 roku kompanię szkolną przeniesiono do nowego miejsca zakwaterowania w szkole i szpitalu dziecięcym, potem jeszcze do miejscowości Kołtubanowskij, należącej do garnizonu Tockoje. Dowódcą kompanii był kpt. Jerzy Emir-Hassan w dniu 15 stycznia 1942 kompania szkolna liczyła 4 oficerów i 248 szeregowych. Po przewiezieniu kompanii szkolnej do Uzbekistanu rozkazem dowódcy PSZ w ZSRR z dnia 14 stycznia 1942 L.dz.60/20/IV/Tjn/42 kompania została rozformowana część szeregowych z cenzusem skierowano do Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii i Szkoły Podchorążych Rezerwy Broni Pancernej, część przekazana do Centrum Wyszkolenia PSZbr. w ZSRR.
Centrum Wyszkolenia Armii Na nowe zakwaterowanie została wyznaczona miejscowość Wriewskij w Uzbeckiej SRR (współcześnie Uzbekistan). Od lutego 1942 roku umiejscowiono tu formowane Centrum Wyszkolenia PSZbr. w ZSRR, jego komendantem był płk Nikodem Sulik, a zastępcą płk kaw. Roman Józef Safar. Centrum Wyszkolenia Armii prowadziło szkolenie dla broni, to jest: piechoty, saperów, łączności oraz służb: sanitarnej, intendentury, uzbrojenia, zaopatrzenia i transportu. Poza nim funkcjonowały dwa centra: Centrum Wyszkolenia Artylerii i przy Ośrodku Organizacyjnym Broni Pancernej – Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej.
Szkołę Podchorążych ulokowano w obszernym budynku, mieszczącym wygodne pomieszczenia dla uczniów, kancelarie, mieszkanie komendanta Szkoły mieszkania kadry, kuchnię i magazyn żywnościowy. Komendantem szkoły był mjr dypl. Zygmunt Czarnecki, natomiast komendantem Kursu Unitarnego Szkoły Podchorążych kpt. Jerzy Emir-Hassan. Zastępcą komendanta Kursu był por. Aleksander Waroczewski, a dowódcą III plutonu Kursu był Ryszard Silinicz. Intensywne szkolenie obejmowało wykłady i ćwiczenia praktyczne piechoty, terenoznawstwo, ze szczególnym naciskiem na sprawność bojową. Po nauce uczniowie spotykali się na zebraniach (nazywanych kominkami harcerskimi) z bogatym programem artystycznym, w tym chórem rewelersów.
Uroczyste zakończenie I Kursu Unitarnego Szkoły Podchorążych nastąpiło 12 marca 1942 z udziałem szefa sztabu Polskich Sił Zbrojnych gen. Zygmunta Bohusza-Szyszko, który przekazał podchorążym i kadrze pozdrowienia i podziękowanie od dowódcy Armii gen. Władysława Andersa oraz przemówił do elewów. Szkołę ukończyło 120 uczniów. I etap ewakuacji Armii Andersa do Iranu rozpoczął się już 24 marca 1942 roku.
Ośrodek Szkolny Broni Pancernej Po zakończeniu I ewakuacji w składzie PSZ w ZSRR w dalszym ciągu pozostali żołnierze broni pancernej, którzy byli w trakcie przejścia z jednostek innych broni do OOBPanc i CWBPanc. Na szczeblu dowództwa armii nowym Dowódcą Broni Pancernej został dowódca oddziału likwidacyjnego Broni Pancernej, kpt. Włodzimierz Samira i dwóch oficerów, którzy stanowili zaczątek nowego Dowództwa Broni Pancernej. Nad pozostałymi z różnych przyczyn pozostałościami Ośrodka Organizacyjnego Broni Pancernej kpt. Stanisław Ezman. Pod koniec kwietnia 1942 we Wriewskim przy Centrum Wyszkolenia Armii zorganizowano kompanię szkolną Broni Pancernej pod dowództwem kpt. Ezmana. W ostatnich dniach kwietnia zgromadzono w Ośrodku Szkolnym Broni Pancernej 4 oficerów, 3 podchorążych, 72 podoficerów i 88 szeregowców. 1 lipca 1942 na bazie kompanii szkolnej w składzie CWA powstał Ośrodek Szkolny Broni Pancernej, który składał się z:
Szkoły Podchorążych Rezerwy Broni Pancernej (komendant – kpt. Jerzy Rędziejowski) (69 szeregowych z cenzusem), kurs dowódców plutonów dla podchorążych (21 podchorążych), szkolny pluton kierowców (21 szeregowych), kompanii czołgów (72 szeregowych), kompanii technicznej (103 szeregowych).
Dowódcą OSBPanc został kpt. Stanisław Ezman. W składzie OSBPanc pełniło służbę 292 żołnierzy. Podczas II ewakuacji 12 sierpnia 1942 w składzie CWA przybyło na Środkowy Wschód łącznie 14 oficerów i 306 szeregowych w składzie Ośrodka Szkolnego Broni Pancernej.
Ośrodek Szkolny Broni Pancernej po przybyciu do Iraku został wcielony do 2 Brygady Czołgów w końcu września 1942, głównie do (1) 4 batalionu czołgów i poddziałów sztabowych brygady.
W trakcie II ewakuacji z ZSRR Polskich Sił Zbrojnych, ewakuowano w składzie CWA 148 oficerów 2209 szeregowych.
Szkoły Podchorążych Rezerwy poza CWA Jednocześnie na mocy rozkazu dowódcy PSZbr. w ZSRR L.dz.104/OIII/Tjn/41 z dnia 23 grudnia 1941 rozpoczęto uruchomienie Szkół Podchorążych Rezerwy Piechoty w związkach taktycznych i oddziałach armii. 2 marca 1942 r. w 6 DP i Ośrodku Organizacyjnym Armii, 7 marca 1942 w 5 DP, również w pierwszej dekadzie marca w 7 DP. I ewakuacja objęła tylko Szkołę Podchorążych Rezerwy Piechoty ewakuowaną wraz z OOA, pozostałe pozostały wraz ze swoimi dywizjami. Od 20 marca 1942 w Centrum Wyszkolenia Artylerii w Karasu powstała Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii ze 251 podchorążymi pod dowództwem mjr Tadeusza Ostrowicza z dowódcami baterii szkolnych kpt. Leopoldem Skarżyńskim, kpt. Marianem Lewandowskim i kpt. Karolem Zielińskim, wszyscy wymienieni oficerowie przybyli do ZSRR z Wielkiej Brytanii w lutym i marcu 1942. 1 lipca 1942 z pozostałych w oddziałach armii żołnierzy broni pancernej powstał Ośrodek Szkolny Broni Pancernej, w jego składzie powołano Szkołę Podchorążych Rezerwy Broni Pancernej pod dowództwem kpt. Jerzego Rędziejowskiego z 69 elewami. Ostatecznie wszystkie Szkoły Podchorążych Rezerwy wyjechały na Bliski Wschód w sierpniu i na początku września 1942 roku podczas II ewakuacji wraz ze swoimi jednostkami.
Centrum Wyszkolenia Armii w składzie Armii Polskiej na Wschodzie Na podstawie wytycznych w sprawie wyszkolenia i organizacji Dowództwa Armii Polskiej na Wschodzie z dnia 11 grudnia 1942 L.dz.1457/Tj./III/42 rozpoczęto poprzedzone rozkazem z 14 grudnia 1942 L.dz.1012/I/Tj./42 formowanie Centrum Wyszkolenia Armii pod dowództwem ppłk. Wincentego Kurka, a dyrektorem nauk mianowano ppłk. dypl. dr. Stanisława Biegańskiego. CWA formowano z połączenia CWA PSZ w ZSRR i Centrum Wyszkolenia Broni i Służb Wojska Polskiego na Środkowym Wschodzie. Według przewidywań miało liczyć 140 oficerów i 298 szeregowych. Centrum miało przygotować warunku dla szkolenia jednorazowo 421 oficerów i 1895 szeregowych. CWA podlegało dowódcy 7 Dywizji Piechoty płk. dypl. Leopoldowi Okulickiemu, stacjonowało na terenie obozu Khanaqin. Skład organizacyjny (tymczasowy) centrum zgodnie z rozkazem z dnia 14 grudnia 1942 składał się z:
Komendy Centrum Ośrodka Wyszkolenia Piechoty Ośrodka Wyszkolenia Łączności Ośrodka Wyszkolenia Technicznego Ośrodka Wyszkolenia Przeciwgazowego Ośrodka Wyszkolenia Sanitarnego Ośrodka Wyszkolenia Gospodarczego.
Tymczasowo z CWA zostały wyłączone:
Ośrodek Wyszkolenia Artylerii Ośrodek Wyszkolenia Broni Pancernej Ośrodek Wyszkolenia Saperów. Zostały one zorganizowane osobnymi rozkazami i pozostawały bezpośrednio podporządkowane: Ośrodek Wyszkolenia Artylerii pod dowództwem dowódcy Grupy Artylerii Armii, Ośrodek Wyszkolenia Broni Pancernej pod dowództwo 2 Brygady Czołgów, Ośrodek Wyszkolenia Saperów pod dowództwo Saperów APW.
W 1943 Centrum Wyszkolenia Armii włączono w skład Wysuniętej Bazy Armii Polskiej na Wschodzie, 2 Korpusu Polskiego PSZ utworzonej na podstawie wydanych w dniu 25 listopada 1943 przez Naczelnego Wodza, gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego Wytycznych organizacyjnych dla Armii Polskiej na Wschodzie.
Centrum Wyszkolenia Armii w składzie Bazy II Korpusu we Włoszech W kwietniu 1944 CWA zostało przetransportowane z Egiptu do Włoch i początkowo zakwaterowane w obozie Bazy 2 Korpusu Polskiego w San Basilio. Następnie 4 października 1944 przeniesione do miejscowości Matera. Od 1 maja 1944 CWA zostało podporządkowane dowódcy 7 Zapasowej Dywizji. Od 18 października 1944 r. CWA ponownie wyłączone ze składu 7 Dywizji Piechoty i podporządkowane bezpośrednio dowódcy Bazy 2 KP. W trakcie pobytu we Włoszech prowadziło liczne szkolenia specjalistyczne dla szeregowych i oficerów 2 Korpusu Polskiego i Bazy 2 KP. Komendantowi CWA podlegały też wydzielone ośrodki studiów w Benevento i Capui.
Centrum Wyszkolenia Armii w okresie maj 1944 – maj 1945 dzieliło się na:
Ośrodek Wyszkolenia Piechoty Ośrodek Wyszkolenia Artylerii Ośrodek Wyszkolenia Łączności