Archidiakonat lubelski – jeden z archidiakonatów diecezji krakowskiej ze stolicą w Lublinie, istniejący od końca XII do początków XVIII wieku. Archidiakon lubelski był urzędnikiem, który zarządzał w imieniu biskupa ordynariusza lubelską częścią diecezji krakowskiej.
Historia Pierwsza wzmianka o istnieniu archidiakonatu pochodzi z 1198 roku. Lista dobroczyńców klasztoru bożogrobców w Miechowie z 1198 roku wymienia pierwszego znanego archidiakona lubelskiego, Jana. Powołanie archidiakonatu wskazuje na rozwój sieci parafialnej na Lubelszczyźnie. Przypuszcza się, że w XII wieku archidiakonat lubelski obejmował ok. 15 parafii, a końcu XIII wieku – ok. 30. Zmiany w administracji kościelnej związane były również ze zmianami w administracji państwowej w ramach księstwa sandomierskiego – ustanowieniem kasztelanii lubelskiej. Początkowo na uposażenie archidiakona lubelskiego składały się osada na Wzgórzu Staromiejskim i nadania kościoła farnego św. Michała, następnie zaś grunty wsi Sokolniki (Dziesiąta).
Obowiązki archidiakonów lubelskich w dziedzinie sądownictwa przejął w XV w. oficjał. Badania Piotra Hemperka wskazują na pojawianie się oddzielnych od archidiakona oficjałów lubelskich na początku wspomnianego stulecia, jednak nadal dość często jedna osoba sprawowała jednocześnie oba te urzędy.
Obszar archidiakonatu można ustalić na podstawie wykazów parafii, płacących w XIV wieku świętopietrze i dziesięcinę papieską. Zdaniem Zygmunta Sułowskiego obejmował on pas najlepszych gleb lessowych między Wieprzem a Wisłą oraz ziemie okoliczne. Pod koniec XVI w. archidiakon lubelski zarządzał pięcioma dekanatami: chodelskim (Chodel, dekanat ten obejmował też Lublin), kazimierskim, parczewskim, łukowskim (Łuków) i soleckim (Solec nad Wisłą), używał praw kanonika w kapitule katedralnej krakowskiej i był pierwszym prałatem wśród duchowieństwa Lublina. W 1765 roku w skład archidiakonatu wchodziło pięć dekanatów, jedna kolegiata, 88 parafii.
Archidiakonaty zostały zlikwidowane po rozbiorach Polski. Pozostałością po urzędzie archidiakona lubelskiego (w ramach diecezji krakowskiej) jest ulica Archidiakońska w Lublinie. Po ustanowieniu diecezji lubelskiej (1805) tytuł honorowy archidiakona pojawił się w lubelskiej kapitule katedralnej – na przykład Józef Małczewski (1809), Antoni Nojszewski (1908–1921), Jan Olszański (1880–1888), Julian Sobolewski (1891–1893). Archidiakoni lubelscy
Archidiakoni lubelscy od XIV wieku według Jacka Chachaja: 1325–1327 Filip s. Piotra 1333–1337 Bertold z Kamienia 1371 Dziwisz s. Mieczysława (Miecława) z Góry 1383 Mikołaj s. Dobiesława z Kurozwęk (Kurozwęcki) h. Róża (Poraj) 1383–1392 Mikołaj s. Piotra z Gorzkowa (Gorzkowski) h. Gierałt 1394–1396 Jan s. Bogusława z Padwii 1405 Wacław zwany Szabdaj 1410 Paweł s. Andrzeja z Byczek 1416 Wincenty 1416? Tomasz s. Mikołaja z Czarncy 1418 Tomko s. Andrzeja z Błogoszowa 1419 Mikołaj Kuszel, s. Jana z Siedmiogrodu (Klausenburga) 1421–1430 Stanisław Rpiszka (Harpiszka) 1424–1466 (z przerwami) Klemens Cholewa s. Mikołaja z Jawidza, Przybysławic i Zawieprzyc, h. Kopaszyna 1431 Jan 1432 Jakub 1437–1442 Jan Odolf 1442–1443 Paweł (być może tożsamy z następnym) 1447–1451 Paweł z Grabowa (Grabowski) h. Powała lub Zbiświcz 1466–1468 Jan Kazimierski (Kaźmierski) h. Rawa 1468–1489 Jerzy Litwos z Kazanowa (Kazanowski) h. Grzymała 1489–1499 Bernard z Lubrańca (Lubrański) h. Godziemba 1499–1512 Zygmunt z Targowiska (Targowicki) h. Tarnawa 1512–1515 Gall z Raciborza 1515–1544 Stanisław Tarło h. Topór 1544–1556 Bartłomiej Sabinka 1556–1562 Paweł Chmielowski 1562–1580 Jakub Montanus 1580–1600 Jerzy Zamoyski h. Jelita 1601–1606 Sebastian Kicki 1606–1614 Jan Wężyk h. Wąż 1614–1624 Paweł Piasecki h. Janina 1624–1636 Jakub Piasecki h. Janina 1636 Aleksander Brzeski 1636–1643 Andrzej Falkowski h. Ogończyk 1643–1654 Krzysztof Opacki 1666–1682 Wojciech Karol Waśniowski 1684–1686 Piotr Dobielowicz 1686–1698 Jan Kaszowski z Wysokiego, h. Janina 1700 Stanisław Szembek h. własnego (Szembek) 1700 Krzysztof Dębicki 1700–1725 Michał de la Mars 1725–1736 Walenty Chlebowski z Wybranowa, h. Poraj 1736–1796 Aleksander Jan Trembiński h. Rogala 1796–1807 Jan Lenczowski (Leńczowski) h. Strzemię
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Kościół katolicki w I Rzeczypospolitej Kategoria:Katolicyzm w Lublinie Kategoria:Archidiecezja krakowska Kategoria:Archidiecezja lubelska