Armia Polska we Francji

250px|right thumb|Armia polska we Francji - Sille-le Guillaume. Gen. Louis Archinard dekoruje polskich oficerów; 1917 thumb|Armia polska we Francji - powitanie generała Józefa Hallera; lipiec 1918 r. thumb|Józef Haller przysięga na sztandar Armii Polskiej thumb|Sztandar ofiarowany Armii Polskiej we Francji przez mieszkańców Filadelfii thumb|Grupa ochotników do Armii Polskiej we Francji - Chicago thumb|Ochotnicy ze Stanów Zjednoczonych i Kanady w drodze do Francji thumb|Transport oddziałów armii gen. Józefa Hallera z Francji do Polski - czołg Renault FT-17 thumb|Czołg FT-17 1 Pułku, okolice Dyneburga thumb|Żołnierze w historycznych mundurach błękitnej armii w czasie obchodów Narodowego Święta Niepodległości, Warszawa, 11 listopada 2007 thumb|upright|Louis Archinard, pierwszy dowódca Armii Polskiej we Francji thumb|upright|Mundur oficera błękitnej armii ze zbiorów Muzeum POW w Bydgoszczy thumb|upright|Żołnierz Armii Polskiej we Francji thumb|upright|Święto Zjednoczenia Armii Polskiej Armia Polska we Francji, zwana też Błękitną Armią (fr. L’Armée bleue od koloru francuskich mundurów) lub Armią Hallera – polska ochotnicza formacja wojskowa powstała w czasie I wojny światowej w roku 1917, powołana dekretem prezydenta Francji Raymonda Poincarégo 4 czerwca 1917 z inicjatywy Romana Dmowskiego oraz kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego. Do czasu przebazowania do Polski podlegała rozkazom dowództwa francuskiego.

Geneza Tuż po wybuchu I wojny światowej koła polskie we Francji zwróciły się do rządu francuskiego o wyrażenie zgody na formowanie sił zbrojnych na terenie swojej drugiej ojczyzny. 21 sierpnia 1914 rząd Francji wyraził na to zgodę. Armia została zorganizowana na zasadzie zaciągu ochotniczego spośród Polaków służących w wojsku francuskim, polskich jeńców wojennych z armii państw centralnych, a także z polskiej emigracji z Francji, Stanów Zjednoczonych, Kanady (poprzez Obóz Kościuszko) i Brazylii. Kilkuset Polaków, w większości członków Sokoła i Strzelca, zameldowało się w punktach meldunkowych. Pierwszą, 180-osobową, polską kompanię rekrucką skierowano 25 sierpnia do obozu szkoleniowego w Bajonnie (stąd nazwa Bajończycy). Po przeszkoleniu wcielono Polaków jako 2. kompanię do 1. Pułku Legii Cudzoziemskiej. W ciężkich walkach stan osobowy polskiej kompanii stopniał do kilkudziesięciu, ale postawa w walkach zyskała Polakom sławę i uznanie Francuzów. Sztandar Polaków, według projektu Xawerego Dunikowskiego, został udekorowany w 1918 roku Croix de Guerre. Z dalszych ochotników nie tworzono jednak czysto polskich oddziałów ze względu na sprzeciw Rosji – sojusznika Francji. Kierowano ich do jednostek francuskich.

Jeszcze przed powołaniem komitetu werbunkowego powstał komitet organizacyjny armii polskiej we Francji, w skład którego weszli Wacław Gąsiorowski, Jan Danysz, Antoni Szawklis, Bolesław Bronisławski, Bronisław Kozakiewicz, Bolesław Motz.

Do formowania polskich oddziałów we Francji powrócono po podpisaniu przez prezydenta Raymonda Poincarégo dekretu 4 czerwca 1917 rokuDo roku 1917, pomimo wysiłków polskich środowisk niepodległościowych inicjatywa utworzenia Armii Polskiej na Zachodzie napotykała jednak trudności. We Francji liczono się z negatywnym stanowiskiem Rosji. Sytuacja zmieniła się wiosną 1917 r. po rewolucji lutowej w Rosji państwa Ententy uzyskały wolną rękę. (Dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji).Dekret o utworzeniu Armii Polskiej podpisali premier i minister spraw zagranicznych Alexandre Ribot oraz minister wojny Paul Painlevé, tłumaczenie dekretu wraz z uzasadnieniem wniosku o powołanie tej Armii : Kazimierz Władysław Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej, Kraków – Warszawa 1924, s. 106n.. Uznanie we wrześniu 1917 przez Francję i następnie przez Wielką Brytanię, Włochy i Stany Zjednoczone Komitetu Narodowego Polskiego za oficjalnego reprezentanta spraw polskich dało możliwość podporządkowania Armii polskiemu dowództwu. Na mocy porozumienia z rządem Francji Komitet Narodowy Polski uzyskał 28 września 1918 roku pełną kontrolę polityczną nad Armią. Wskutek porozumienia została ona uznana za „autonomiczną armię sojuszniczą walczącą pod wyłącznym polskim dowództwem” (armee autonome alliee et belligerante sous un commandement polonais unique)Kumaniecki, s. 108.. Francuskiego dowódcę 4 października 1918 zastąpił gen. Józef Haller.

W miesiąc później w obozie Sillé-le-Guillaume (region Loary) powstały pierwsze polskie oddziały, a 8 stycznia 1918 roku utworzono dwubatalionowy 1 Pułk Strzelców Polskich (dowódca płk Jasieński). Główny trzon stanowili Polacy z USA, zgłaszający się na apel Ignacego Jana Paderewskiego oraz emigranci z Kanady i Francji. Później doszli Polacy z przebywających we Francji i ogarniętych fermentem rewolucji dywizji rosyjskich. Oficerami byli głównie Francuzi. W czerwcu odbyła się uroczystość wręczenia pułkom sztandarów ufundowanych przez miasta Paryż, Nancy, Verdun i Belfort.

Pierwszym dowódcą był Francuz, generał Louis Archinard. Z jednostek polskich w końcowych walkach I wojny światowej uczestniczył tylko 1 Pułk Strzelców od lipca 1918 w Szampanii, a od połowy października 1918 także 1 Dywizja Strzelców Polskich, która zajęła odcinek frontu w Wogezach.

Zakończenie działań wojennych na Zachodzie przyspieszyło rozwój organizacyjny Armii. Przestało istnieć wiele trudności związanych z rekrutacją i wcieleniem Polaków do Armii, zwłaszcza we Włoszech. Pozyskano tam ok. 25 tys. żołnierzy – byłych jeńców z armii austro-węgierskiej. Armia gen. Hallera organizowana była na bazie korpusów i dywizji, organizacyjnie odpowiadających armii francuskiej, wyposażonych i uzbrojonych sprzętem i uzbrojeniem demobilizowanych jednostek francuskich. Armia przyjęła błękitny kolor mundurów, stąd zwano ją „błękitną”. Armia Hallera była najlepiej wyszkoloną, uzbrojoną i wyposażoną częścią WP.

Według stanu na dzień 1 kwietnia 1919 roku organizacja armii wyglądała następująco: I korpus, gen. Dominique Joseph Odry 1 Dywizja Strzelców, gen. Joseph Jean Bernard 1 pułk strzelców polskich 2 pułk strzelców polskich 3 pułk strzelców polskich 2 Dywizja Strzelców, gen. Louis Modelon 4 pułk strzelców polskich 5 pułk strzelców polskich 6 pułk strzelców polskich 3 Dywizja Strzelców, gen. Eugène-Auguste Petitdemange 7 pułk strzelców polskich 8 pułk strzelców polskich 9 pułk strzelców polskich III korpus, gen. André Joseph Emmanuel Massenet (od 28 marca 1919 roku)Marek Orłowski. Generał Józef Haller 1873-1960, Kraków 2007, s. 260.. 6 Dywizja Strzelców, gen. Denis de Champeaux 10 pułk strzelców polskich 11 pułk strzelców polskich 12 pułk strzelców polskich 7 Dywizja Strzelców, gen. Laurent Louis Adrian Bonnin 19 pułk strzelców polskich 20 pułk strzelców polskich 21 pułk strzelców polskich Dodatkowo w maju i czerwcu 1919 powstała Dywizja Instrukcyjna gen. Léonce Charles Moineville w składzie: pięć pułków piechoty jeden szwadron kawalerii jeden batalion inżynieryjny.

Zasadniczy wzrost liczebności armii nastąpił już po wojnie, składała się wówczas z dwóch korpusów – I i III, dwóch samodzielnych dywizji strzelców, pułku czołgów i oddziałów lotniczych.

Skład Armii I Korpus sformowany na bazie francuskiego 36 Korpusu 1 Dywizja Strzelców Polskich – późniejsza 13 Kresowa Dywizja Piechoty 1 pułk strzelców polskich – późniejszy 43 pułk strzelców Legionu Bajończyków 2 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 44 pułk strzelców Legii Amerykańskiej 3 pułk strzelców polskich – późniejszy 45 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 2 Dywizja Strzelców Polskich – sformowana na bazie 2 dywizji marokańskiej; późniejsza 11 Karpacka Dywizja Piechoty 4 pułk strzelców polskich – sformowany we Włoszech w obozach jenieckich w Santa Maria i Casagiove pod Mediolanem w listopadzie 1918 jako 1 Pułk Strzelców Polskich im. J. H. Dąbrowskiego; na początku stycznia 1919 wyjechał do Francji i tam został przemianowany na 4 Pułk Strzelców Polskich; po powrocie do kraju pn. 46 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych, a od 1921 5 Pułk Strzelców Podhalańskich 5 Pułk Strzelców Polskich – sformowany w grudniu 1918 w Santa Maria Capua Vetere jako I batalion 2 Pułku Strzelców Polskich im. T. Kościuszki; w styczniu 1919 przybył do kraju i stał się kadrą 5 Pułku Strzelców Polskich; został rozlokowany w Hrubieszowie; we wrześniu 1919 przemianowany na 47 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych, a 10 października 1921 otrzymał ostateczną nazwę 6 Pułk Strzelców Podhalańskich 6 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 48 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 1 Pułk Artylerii Ciężkiej

II Korpus Armii Hallera podporządkowano także polskie formacje wojskowe w Rosji: 4 Dywizję Strzelców Polskich gen. Lucjana Żeligowskiego działającą na Kubaniu; późniejsza 10 Dywizja Piechoty 13 pułk strzelców polskich – późniejszy 28 Pułk Strzelców Kaniowskich 14 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 29 Pułk Strzelców Kaniowskich 15 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 31 Pułk Strzelców Kaniowskich oraz 49 Huculski Pułk Strzelców 1 Pułk Ułanów 6 Pułk Ułanów 5 Dywizję Strzelców Polskich, zwaną też Dywizją Syberyjską, płk. Waleriana Czumy; późniejsza 30 Poleska Dywizja Piechoty 16 pułk strzelców polskich – sformowany 1 lipca 1918 na Syberii jako 1 Pułk Strzelców Polskich im. Tadeusza Kościuszki; późniejszy 82 Syberyjski Pułk Piechoty 17 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 83 Pułk Strzelców Poleskich 18 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 84 Pułk Strzelców Poleskich

Obie dywizje stanowić miały II Korpus Polski.

III Korpus sformowany na bazie francuskiego 38 Korpusu 3 Dywizja Strzelców Polskich – sformowana w Darney na bazie francuskiej 71 Dywizji 7 pułk strzelców polskich – do marca 1920 jako 49 Pułk Strzelców Kresowych; później połączony z 65 Starogardzkim Pułkiem Piechoty 8 pułk strzelców polskich – późniejszy 50 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 9 pułk strzelców polskich – późniejszy 51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 6 Dywizja Strzelców Polskich – sformowana w Arches na bazie francuskiej 74 Dywizji; późniejsza 12 Dywizja Piechoty 10 pułk strzelców polskich – późniejszy 52 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 11 Pułk Strzelców Polskich – późniejszy 53 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 12 pułk strzelców polskich – późniejszy 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych 3 Pułk Artylerii Ciężkiej

Oddziały samodzielne 7 Dywizja Strzelców Polskich – w stadium organizacji; formowana w Lure na bazie francuskiej 154 Dywizji 19 pułk strzelców polskich 20 pułk strzelców polskich 21 pułk strzelców polskich Dywizja Instrukcyjna (skadrowana) 1 pułk czołgów.

Kawaleria Armii Polskiej we Francji W okresie od marca do maja 1919 we Francji sformowane zostały trzy pułki szwoleżerów i jeden szwadron szkolny. Każdy pułk składać się miał z dwóch dywizjonów, a te z kolei z dwóch szwadronów i plutonu karabinów maszynowych. W przyjętej organizacji pułk był jednostką ewidencyjną, a dywizjon taktyczną. Liczba dywizjonów odpowiadała liczbie dywizji strzelców. Dywizjony miały działać jako kawaleria dywizyjna. 1 pułk szwoleżerów – ppłk Maurycy Gąssowski 3 pułk szwoleżerów – ppłk de Hermalt 4 pułk szwoleżerów szwadron instrukcyjny

Szkolenie odbywało się w koszarach francuskich w departamentach Ormii Sarthe i Haute Saone.

W czerwcu i lipcu 1919 przeprowadzona została reorganizacja jazdy: 4 p.szw. przemianowany został na I dywizjon 1 Pułku Dragonów Kresowych, natomiast 1 i 3 pułki szwoleżerów połączone zostały w 4 pułk dragonów kresowych.

Awiacja Armii Polskiej we Francji 39 eskadra Breguetów 59 eskadra Breguetów 66 eskadra Breguetów 162 eskadra Spadów 580 eskadra Salmsonów 581 eskadra Salmsonów 582 eskadra Salmsonów 1 park lotniczy Francuska Szkoła Pilotów

Wyjazd do Polski Po przedłużających się pertraktacjach z Anglią i Niemcami dotyczącymi przejazdu polskiej armii przez Gdańsk, 8 kwietnia gen. Foch wydał rozkaz dotyczący porządku wyjazdu i ustalono daty: 14 kwietnia: kwatera główna gen. Hallera, 1 dywizja, oddziały lotnicze 22 kwietnia: 2 Dywizja 6 maja: 3 Dywizja 13 maja: 6 Dywizja