Franciszek Hawranek (ur. 9 marca 1919 w Tychach, zm. 17 września 1981 w Opolu) – polski historyk, profesor nauk humanistycznych, wicedyrektor Instytutu Śląskiego w Opolu, znawca dziejów Śląska.
Życiorys Uczył się w szkole ludowej w Szopienicach i Państwowym Gimnazjum Męskim im. Tadeusza Kościuszki w Mysłowicach, zaś maturę zdał w 1936 w Państwowym Liceum i Gimnazjum im. Księcia Jana Opolskiego w Tarnowskich Górach. Po odbytych w latach 1937–1939 studiach w Państwowym Pedagogium w Katowicach miał podjąć pracę nauczyciela, lecz przeszkodził temu wybuch II wojny światowej, w czasie której (1941) został wcielony do Wehrmachtu. Walczył najpierw na froncie wschodnim a pod koniec wojny w zachodnich Czechach, skąd trafił do amerykańskiego obozu jenieckiego.
Od 1945 pracował jako nauczyciel w szkole w Uszycach, zostając w latach 1949–1951 jej kierownikiem, a w latach 1951–1970 uczył historii w Liceum Ogólnokształcącym w Gorzowie Śląskim. W latach 1948–1951 odbył korespondencyjne studia w Instytucie Pedagogicznym Związku Nauczycielstwa Polskiego w Warszawie, zaś w latach 1958–1961 studiował eksternistycznie historię w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie, uzyskując magisterium. Na podstawie rozprawy pt. Ruch komunistyczny na Górnym Śląsku w latach 1918–1921, napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Popiołka, uzyskał w 1964 na Uniwersytecie Wrocławskim stopień doktora nauk humanistycznych (wyróżniona przez redakcję „Polityki”). W 1971 Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego nadała mu stopień naukowy doktora habilitowanego na podstawie rozprawy pt. Niemiecka socjaldemokracja w prowincji górnośląskiej w latach 1929–1933. W 1978 został profesorem nadzwyczajnym nauk humanistycznych.
W 1970 podjął pracę w Instytucie Śląskim w Opolu. Od 1972 otrzymał stanowisko docenta i został kierownikiem Zakładu Historii a w latach 1973–1974 i od 1975 do śmierci wicedyrektorem Instytutu Śląskiego. W 1971 został nauczycielem akademickim Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, wykładając tam do 1977 historię Śląska. Kierował opolskim oddziałem Polskiego Towarzystwa Historycznego. Od 1977 był członkiem Komisji Historycznej a potem również wiceprezesem Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Katowicach.
Wypromował pięciu doktorów nauk humanistycznych i recenzował 12 przewodów doktorskich. Był autorem ok. 300 publikacji, w tym 9 książek i 30 opracowań zwartych, których był redaktorem. W 1959 został współzałożycielem Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Oleskiej, w którym w 1966 założył (zostając jego redaktorem) rocznik popularnonaukowy „Głos Olesna”. Od 1971 przez kilka lat redagował kwartalnik „Wczoraj, Dzisiaj, Jutro”, wydawany przez Opolskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe i Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Opolu. Był członkiem kolegium redakcyjnego serii naukowych „Zeszyty Naukowe. Ruch Robotniczy na Śląsku Opolskim” (1968–1974) i „Klasa robotnicza na Śląsku” (od 1974), czasopism naukowych „Studia Śląskie” (od 1973), „Zaranie Śląskie” i „Z pola Walki” oraz Śląskiego słownika biograficznego (T. 1–3, Katowice 1977–1981).
Autor haseł w Polskim Słowniku Biograficznym i Słowniku biograficznym działaczy polskiego ruchu robotniczego.
Został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Zmarł śmiercią tragiczną. Został pochowany na cmentarzu w Gorzowie Śląskim.
Ważniejsze publikacje
Ruch komunistyczny na Górnym Śląsku w latach 1918–1921, Wrocław 1966 (doktorat) Wypisy do dziejów Opolszczyzny, Katowice 1967 (opracowanie własne) Niemiecka socjaldemokracja w prowincji górnośląskiej w latach 1929–1933, Wrocław 1971 (habilitacja) Polityka Centrum w kwestii górnośląskiej po I wojnie światowej, Opole 1973 (monografia) Pięćdziesięciolecie powstań śląskich. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej w 50 rocznicę III powstania śląskiego, Katowice – Opole 26-27 kwietnia 1971, Katowice 1973 (redaktor, wspólnie z Władysławem Zielińskim) Ludzie spod znaku Rodła. Biografie działaczy Związku Polaków w Niemczech na Śląsku Opolskim, Opole 1973 (redaktor, współautor) Twierdze polskości, Opole 1973 (redaktor zbioru) Ruch robotniczy na Śląsku Opolskim w latach 1918–1944, Opole 1974 (monografia) Związek Polaków w Niemczech. Materiały z sesji naukowej w 50 rocznicę powstania ZPwN, Opole 15 X 1972, Opole 1974 (redaktor materiałów) Opole. Monografia miasta, Opole 1975 (redaktor monografii, wspólnie z Władysławem Dziewulskim) Wypisy do dziejów miasta Opola, Opole 1975 (redaktor zbioru) Wypisy do dziejów Oleskiego, Opole 1975 (redaktor zbioru) Wypisy do dziejów raciborskiego, Opole 1975 (redaktor zbioru) Ze wspólnych walk niemieckiego i polskiego rewolucyjnego ruchu robotniczego w latach 1918–1939. Dokumenty i materiały, Opole, Berlin 1976 (wybór dokumentów) Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku w latach 1890–1914, Opole 1977 (monografia) Szkice z dziejów Leśnicy, Opole 1977 (redaktor naukowy) Wspomnienia opolskich komunistów, Opole 1978 (wybór i opracowanie, wspólnie z Józefem Wendtem) Powstania śląskie i plebiscyt w dokumentach i pamiętnikach. Wybór tekstów, Opole 1980 (opracowanie) Dzieje Górnego Śląska w latach 1816–1947, Opole 1981 (redaktor monografii) Wypisy do dziejów ziemi namysłowskiej, Opole 1981 (redaktor) Encyklopedia powstań śląskich, Opole 1982 (dodruk: Opole 1983) (pomysłodawca, koordynator, redaktor, współautor) Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, Opole 1982 (redaktor monografii) Instytut Śląski w Opolu 1957–1982, Opole 1982 (redaktor, wspólnie z Bolesławem Reinerem)
Przypisy
Bibliografia Wiesław Lesiuk, Franciszek Hawranek (1919–1981), „Śląski Kwartalnik Historyczny »Sobótka«”, 1982, R. 37, nr 1–2, s. 152–154.
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Kategoria:Ludzie urodzeni w Tychach Kategoria:Polacy wcieleni do Wehrmachtu w czasie II wojny światowej Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Pracownicy Instytutu Śląskiego w Opolu Kategoria:Urodzeni w 1919 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Opolskiego Kategoria:Zmarli w 1981 Kategoria:Współpracownicy Polskiego Słownika Biograficznego Kategoria:Autorzy biogramów w Słowniku biograficznym działaczy polskiego ruchu robotniczego