Operacja Pheasant (znana również jako wyzwolenie Brabancji Północnej) – aliancka operacja wojskowa mająca na celu usunięcie wojsk niemieckich z holenderskiej prowincji Brabancja Północna podczas walk na froncie zachodnim II wojnie światowej. Ofensywa została przeprowadzona przez 21 Grupę Armii w okresie od 20 października do 4 listopada 1944 r. i zaowocowała wyzwoleniem takich miast jak Tilburg, ’s-Hertogenbosch, Roosendaal, Bergen op Zoom, Willemstad oraz Breda. W rezultacie operacji Pheasant niemiecka obrona wzdłuż kanałów i rzek została przełamana, a wojska alianckie oczyściły większość obszaru Brabancji z wojsk okupacyjnych.
Tło sytuacyjne
We wrześniu 1944 r. alianci rozpoczęli operację Market Garden, główną ofensywę od granicy holendersko-belgijskiej przez Eindhoven i Nijmegen w kierunku mostu nad Renem w Arnhem. Celem było przekroczenie Renu i ominięcie linii Zygfryda w ramach przygotowań do ostatecznej ofensywy na Berlin. Alianckim siłom powietrznodesantowym udało się przejąć mosty, lecz opóźnienia w natarciu naziemnym i wzmacniający się opór Niemców doprowadziły do klęski w Arnhem. Atak zatrzymał się na południe od Dolnego Renu, co spowodowało powstanie dużego wybrzuszenia w linii frontu, które biegło od północnej Belgii do południowo-wschodniej Holandii i było podatne na ataki z trzech stron. Niemieckie kontruderzenia w tym rejonie, szczególnie na kierunku Nijmegen, zostały odparte, a sprzymierzeni nazwali ten obszar wyspą.
Siły niemieckie zaatakowały na przełomie września i października inną część przyczółka na zachód od zakola rzeki Moza w pobliżu miasta Venlo. Rozpoczęła się bitwa pod Overloon, w której zatrzymano Niemców, choć wysokim kosztem. Zrozumiano wtedy, że flanka dalej na zachód w kierunku Tilburga i ’s-Hertogenbosch jest najbardziej zagrożonym odcinkiem frontu, który trzeba będzie zabezpieczyć, a także rozszerzyć linię frontu.
Do 16 października dowódca 21 Grupy Armii feldmarsz. Bernard Law Montgomery dokonał reorientacji brytyjskiej 2 Armii, tak aby cała formacja była dostępna dla anglo-kanadyjskiego natarcia mającego na celu otwarcie Antwerpii jako głównego portu zaopatrującego siły alianckie w Europie. Po prawej stronie siły 2 Armii poruszałyby się wzdłuż rzeki Moza, a po lewej przeszłyby ok. 16 km na południe od Tilburga. To miało umieścić brytyjski XII Korpus dowodzony przez gen. Neila Ritchiego na lewej ścianie korytarza Eindhoven-Nijmegen, zwrócony na zachód. Po prawej stronie korpusu znajdowała się 53 Walijska Dywizja Piechoty i 7 Dywizja Pancerna (Pustynne Szczury), wspierane przez 4 Brygadę Pancerną i 33 Brygadę Pancerną. Lewa flanka złożona z dwóch dywizji szkockich – 51 Dywizji Piechoty Highland i 15 Dywizji Piechoty – byłaby wspierana przez 6 Brygadę Pancerną Gwardii.
Plan aliantów Opracowano operację mającą na celu wyzwolenie środkowej i zachodniej części prowincji Brabancja Północna poprzez silne uderzenie na zachód wzdłuż osi od ’s-Hertogenbosch do Bredy. Aby wesprzeć siły walczące w bitwie o Skaldę, sprzymierzona 21 Grupa Armii miała rozpocząć atak wspomagający – elementom 1 Armii Kanadyjskiej nakazano zaatakować z Belgii w operacji znanej jako operacja Suitcase, podczas gdy 2 Armia Brytyjska miała uderzyć z Holandii na odsłoniętej zachodniej flance korytarza Nijmegen. Początek operacji o kryptonimie Pheasant wyznaczono na 20 października.
53 Dywizję Walijską i 7 Dywizję Pancerną od samego początku ofensywy wyznaczono do osiągnięcia najważniejszego celu: stolicy Brabancji Północnej ’s-Hertogenbosch. Miasto liczące 50 tys. mieszkańców było średniowieczną fortecą z murami obronnymi, fosą i cytadelą poprzecinaną przez cieki wodne, rzekę Dommel i Kanał Wilhelminy.
W tym samym czasie 51 Dywizja Piechoty Highland miała zaatakować wraz z 15 Dywizją Szkocką po swojej lewej stronie, aby zdobyć miasto Tilburg i nacierać na północ. Plan ataku dywizji z Sint-Oedenrode był taki, że jako cel 153 Brygady wyznaczono miasto Schijndel, 152 Brygadzie po lewej stronie nakazano oczyszczenie zalesionego obszaru na wschód od rzeki Dommel, a 154 Brygada w transporterach Kangaroo miała pozostać w rezerwie do wykorzystania później w celu zajęcia Esch, Boxtel i Vught, a także miast i wsi na południowy wschód i południe od ’s-Hertogenbosch.
Brytyjski I Korpus dowodzony przez gen. Johna Crockera miał wspierać lewą flankę 51 Dywizji Piechoty Highland wraz z polską 1 Dywizją Pancerną, aby zdobyć miasto Breda, podczas gdy kanadyjska 4 Dywizja Pancerna zaatakowałaby Bergen op Zoom. Na lewej flance Polaków, Brytyjczycy z 49 Dywizji West Riding zamierzali zaatakować miasto Willemstad i zdobyć przyczółek nad rzeką Mark, który był jedynym możliwym miejscem przeprawy dla niemieckiej 15 Armii nad szerokim na kilometr brzegiem rzeki Hollands Diep (część ujścia Mozy). Mieli być wspierani przez amerykańską 104 Dywizję Piechoty, która została przydzielona do wsparcia brytyjskiego I Korpusu.
Niemiecka obrona Naprzeciw tych dwóch korpusów stanęła niemiecka 15 Armia z Grupy Armii B dowodzona przez gen. Gustava-Adolfa von Zangena. Była złożona z LXXXIX, LXVII i LXXXVIII Korpusu.
Bitwa Brytyjski XII Korpus thumb|25-funtowe działa polowe prowadzą przygotowanie artyleryjskie podczas natarcia na ’s-Hertogenbosch, 23 października 1944 r. Atak rozpoczął się w nocy 22 października. Artyleria Królewska XII Korpusu otworzyła ogień do rozpoznanych niemieckich pozycji we wsi Nuland. Korpus wkroczył do akcji wkrótce potem, ale warunki pogodowe były tak złe, że uniemożliwiły wsparcie powietrzne. Później w ciągu dnia widoczność poprawiła się i na pomoc atakującej piechocie przybyły samoloty RAF-u. myśliwce bombardujące Hawker Typhoon i Supermarine Spitfire zaatakowały mosty na Mozie w Hedel i Moerdijk. Ich największym sukcesem było jednak zniszczenie kwatery głównej 15 Armii w Dordrecht; podczas ataku zginęło dwóch generałów i siedemdziesięciu innych oficerów sztabu. 53 Dywizja Walijska, składająca się z 71 i 160 Brygady oraz 158 Brygady trzymanej w rezerwie w pobliżu Oss, rozpoczęła atak wraz z 7 Dywizją Pancerną na Nuland. 71 Brygada przystąpiła do wypierania wroga z linii Vinkel – Papendijk na południu, a 160 Brygada z linii Loonschestraat na zachód od Geffen. Nuland zostało zdobyte o 7:45, a dwa niemieckie bataliony wycofały się; później tego samego dnia ich kontratak został powstrzymany przez zmasowany ogień karabinów maszynowych.
Boxtel i Veghel thumb|51 Dywizja Piechoty Highland, wspierana przez samochody pancerne Daimlera z 2 Pułku Derbyshire Yeomanry, mija płonący dom w Sint-Michielsgestel 51 Dywizja Piechoty Highland składająca się ze 152, 153 i 154 Brygady miała zaatakować z wioski Eerde w pobliżu Veghel, około 16 km od ’s-Hertogenbosch. Naprzeciwko 51 Dywizji stanęła doświadczona niemiecka 59 Dywizja Piechoty zajmująca „linię Eerde” do Liempde pomiędzy Boxtel i Veghel.
Atak rozpoczął się o świcie 23 października. 51 Dywizja zdobyła Schijndel względnie łatwo, a następnie nacierała konsekwentnie pomimo twardego oporu. 152 Brygada zaatakowała lasy na wschód od rzeki Dommel i okolicę Boxtel oraz wału Schijndel. Walcząc z zahartowanymi w bojach niemieckimi spadochroniarzami, Szkoci zdobyli swoje cele, choć ponosząc dotkliwe straty. W końcu dotarli do Vught, gdzie przy pomocy kanadyjskiej jednostki artyleryjskiej wyzwolili obóz koncentracyjny Hertogenbosch – jedyny obóz koncentracyjny, jaki kiedykolwiek zbudowano na ziemi holenderskiej. Pozycja w mieście była niepewna, ponieważ 7 Pułk Black Watch został poddany ciężkiemu ostrzałowi moździerzowemu z okolic Fort Isabella, ale do godz. 15:00 to zagrożenie również zostało przezwyciężone.
Tymczasem 7 Brygada Pancerna została zatrzymana przez niemieckie działa w Loon op Zand – 153 Brygadę wysłano im do pomocy, po czym wspólnymi siłami zajęli miasto, zanim ruszyli na północ, docierając do Sprang 30 października. 154 Brygada ruszyła następnie na północny zachód w kierunku Raamsdonk, dokąd dotarli pod koniec dnia. Niemcy desperacko chcąc uniknąć okrążenia, próbowali utrzymać trasę otwartą tak długo, jak to tylko możliwe, ale Brytyjczycy przekroczyli Donge po znalezieniu nienaruszonego mostu, a następnie zajęli miasto Geertruidenberg bez żadnego oporu. Mały niemiecki kontratak nie powstrzymał brytyjskiego natarcia i znaleziono wysadzony most nad rzeką Mozą.
Po zajęciu Schijndel i dotarciu do Boxtel, Szkoci wkroczyli do miasta tylko po to, aby zobaczyć, że zostało ono opuszczone przez Niemców. Podczas radosnych uroczystości i powitań wyzwolicieli przez miejscową ludność holenderską, odnaleziono ok. 100 spadochroniarzy 1 Dywizji Powietrznodesantowej i lotników, którzy uniknęli niewoli i ukrywali się po klęsce operacji Market Garden. Most w Hal został jednak wysadzony, a brzeg rzeki utrzymany przez Niemców. Osiągnięto wszystkie cele pierwszej fazy operacji, dlatego cała dywizja miała kilka dni odpoczynku. Dalej na południe, 2 Dywizja Szkocka przesunęła się w kierunku Tilburga. Po tej udanej fazie operacji pozostała dwa niemieckie wybrzuszenia w linii frontu, na południe od rzeki Mozy, przy czym największa z nich znajdowała się wokół ’s-Hertogenbosch.
’s-Hertogenbosch thumb|left|Niemieccy żołnierze w ’s-Hertogenbosch We wczesnych godzinach porannych 24 października 1. kampania 5. batalionu Pułku Welch i 1. batalion Pułku East Lancashire rozpoczął nocny marsz wzdłuż linii kolejowej w świetle sztucznego księżyca (światła reflektorów odbijającego się od chmur). Podczas pobytu w ’s-Hertogenbosch 53 Dywizja jako całość zmierzyła się z weteranami z 712 Dywizji Piechoty Wehrmachtu.
Ciężki opór napotkał Pułku Dragonów Inniskilling od Pustynnych Szczurów, szczególnie w Middelrode, tocząc zażarte walki z siłami Waffen-SS. 53 Dywizja Walijska zdobyła pierwsze pozycje w ’s-Hertogenbosch we wczesnych godzinach porannych. O 4:30 wiodące elementy dywizji dotarły do północno-wschodniego krańca miasta. Walijczycy poruszali się szybko w pobliżu mostów nad małymi kanałami otaczającymi miasto. Przeszli przez sieć dróg wodnych, poruszając się przeprawami, z których wiele było nadal nienaruszonych, przecinających starą cytadelę. Żołnierze piechoty weszli do miasta wraz z czołgami Churchill Crocodile ze szwadronu C 79 Dywizji Pancernej wyposażonymi w miotacze płomieni.
1. kampania 5. batalionu Pułku Welch próbowała oczyścić północną część miasta i zdobyć most na rzece Dieze. Ta ostatnia próba zakończyła się porażką oddziału. Wiodący pluton zgubił się i chociaż most znaleziono w stanie nienaruszonym, później został wysadzony, pozostawiając żołnierzy odciętych na drugim brzegu kontrolowanym przez wroga. Następnie wkroczyły niemieckie działa samobieżne i w ciągu kolejnych dwunastu godzin toczyła się intensywna, nieprzerwana walka. Jedno z dział samobieżnych zostało obezwładnione przez granatnik PIAT, ale z powodu wyczerpania amunicji zaginiony pluton został zmuszony do poddania się. W sumie stracono około pięćdziesięciu ludzi, niektórzy próbowali z powrotem przepłynąć rzekę wpław.