Jan Kochanowicz (ur. 23 czerwca 1879 we Włocławku, zm. 3 października 1969 w Warszawie) – polski aktor, reżyser i nauczyciel teatralny, działacz Związku Artystów Scen Polskich, publicysta, działacz emigracyjny, uczestnik wydarzeń rewolucji 1905 roku, żołnierz Legionów Polskich Piłsudskiego.
Życiorys Młodość i wykształcenie thumb|Grób Michała i Emilii Kochanowiczów na cmentarzu komunalnym we Włocławku Urodził się w rodzinie kupca Michała Kochanowicza (1837–1914) i jego żony Emilii z Lesińskich (1842–1905). Jego ojciec był właścicielem nieruchomości we Włocławku, sklepu kolonialnego i statków żeglugi wiślanej, a wcześniej lakiernikiem. Wśród jego rodzeństwa byli: doktor medycyny Stanisław Zachariasz Kochanowicz (1867–1917), Maria Adamina Kochanowicz (1869–1918), inż. Kwiryn Leon Wojciech Kochanowicz (1872–1953), fabrykant Józef Aleksander Kochanowicz (1875–1957), Franciszka Kochanowicz (1877–1884) oraz Cecylia Barbara Frąckiewicz (1881–1942). Jednym z jego bratanków był Tadeusz Kochanowicz (1910–1995), urzędnik okresu II Rzeczypospolitej i Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (podsekretarz stanu), w czasie wojny łącznik Rządu RP na uchodźstwie, autor wspomnień.
W 1898 r. uzyskał maturę w Gimnazjum Realnym w Kałudze. W latach 1898–1900 studiował na Instytucie Politechnicznym w Warszawie. Po odbyciu służby wojskowej w latach 1901–1902, podjął studia w dziedzinie nauk społecznych w Niemczech.
Rewolucja 1905 roku i emigracja Był uczestnikiem wydarzeń rewolucji 1905 r. we Włocławku. Po udziale w akcji zorganizowanej przez Polską Partię Socjalistyczną musiał opuścić kraj.
Przez kolejne 6 lat mieszkał w Chicago w Stanach Zjednoczonych. Tu trudnił się jako redaktor czasopisma o orientacji socjalistycznej Dziennik Ludowy. Był jednym ze współtwórców i aktywnych działaczy polskiej sekcji amerykańskiej Partii Socjalistycznej, powstałej z rozłamu w Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich (zagranicznego oddziału polskiej PPS). Był też współtwórcą i sekretarzem Polskiego Uniwersytetu Ludowego i wykładowcą Wędrownego Uniwersytetu Robotniczego.
W tym okresie uczynił pierwsze kroki na swojej drodze aktorskiej, występując w przedstawieniach teatru amatorskiego Towarzystwa Nowe Życie w Chicago.
Powrót do Polski, początki kariery aktorskiej i udział w I wojnie światowej W 1911 r. powrócił do Polski. Osiedlił się we Lwowie, gdzie rozpoczął studia aktorskie pod kierownikiem J. Chmielińskiego. W maju 1913 r. zadebiutował na scenach polskich przedstawieniem w Przemyślu. Przez kolejny rok należał do zespołu Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.
Po wybuchu I wojny światowej przystąpił do Legionów Polskich Piłsudskiego, w których walczył przez kolejny rok.
W sezonie teatralnym 1915/16 powrócił do Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. W kolejnym sezonie występował w Teatrze Wielkim w Lublinie, zaś w sezonie 1917/18 w Teatrze Polskim w Warszawie. W Lublinie zadebiutował jako reżyser wystawiając sztukę Mazepa. W sezonie teatralnym 1918/19 był aktorem zespołu warszawskich Teatrów Miejskich.
Dwudziestolecie międzywojenne i II wojna światowa thumb|Jan Kochanowicz w roli Chrystusa W latach 1919–1924 grał w Teatrze Reduta. Tu po raz pierwszy został zatrudniony na stałe jako reżyser teatralny. Z Teatru Reduty odszedł z powodu konfliktu z dyrektorem Juliuszem Osterwą.
W sezonie 1924/25 występował i reżyserował w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Warszawie. Kolejne sezony spędził kolejno w zespole Teatrów Miejskich w Łodzi i Teatrze Miejskim w Lublinie. W sezonie teatralnym roku 1927/28 był współkierownikiem Teatru Nowego w Poznaniu. W latach 1928–1929 występował i reżyserował w Teatrze Ateneum w Warszawie (wówczas Placówka Żywego Słowa), a w latach 1929–1930 w Teatrze Miejskim w Toruniu. W 1930 r. pracował w Teatrze Polskim w Warszawie.
W latach 1932–1935 trudnił się jako aktor i reżyser Teatru Polskiego w Katowicach. Kolejne sezony spędził kolejno w Teatrach Miejskich w Łodzi (1935/36), Teatrze Miejskim w Sosnowcu (1936/37) i w Instytucie Reduty (1937/38). W 1937 r. wystąpił gościnnie w Teatrze Kameralnym w Warszawie.
W 1931 i 1938 r. zagrał epizodyczne role w dwóch filmach: Uwiedziona i Serce matki.
Po wybuchu II wojny światowej Kochanowicz nie prowadził swojej kariery teatralnej. Utrzymywał się ze sprzedaży artykułów malarskich.
Działalność związkowa i popularyzatorska W 1918 r. Kochanowicz był jednym ze współinicjatorów powołania Związku Artystów Scen Polskich. Jako członek komisji był współautorem statutu organizacji. Później był wieloletnim członkiem Zarządu Głównego i Naczelnej Rady Artystycznej ZASP. W 1946 r. otrzymał tytuł zasłużonego członka ZASP.
W 1919 r. zainicjował powstanie czasopisma Scena Polska, którego został później redaktorem. Było to pierwsze ogólnopolskie czasopismo o tematyce teatralnej. W 1920 r. był redaktorem Jednodniówki aktora.
Kochanowicz wygłaszał liczne odczyty na temat pracy w teatrze. W latach 1921–1924 i w sezonie 1931/32 był profesorem gry scenicznej w Oddziale Dramatycznym Państwowego Konserwatorium Muzycznego w Warszawie. W latach 1921–1922 i 1929–30 był profesorem gry scenicznej w Szkole H.J. Hryniewieckiej.
W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Po wojnie Kochanowicz powrócił do kariery aktorskiej. W 1945 r. był współorganizatorem Studia Teatralnego przy Teatrze Miejskim w Łodzi. W sezonie teatralnym 1945/46 grał i reżyserował w Teatrze Kameralnym Domu Żołnierza w Łodzi oraz w Teatrze Komedii Muzycznej Lutnia.
W latach 1946–1949 pracował w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Warszawie. W 1947 r. był kierownikiem sceny Rozmaitości tego teatru. W latach 1949–1959 był aktorem i reżyserem Teatru Powszechnego w Warszawie. W sezonie 1952/53 występował i reżyserował gościnnie w Teatrze Ziemi Opolskiej. W tym czasie obchodził też jubileusz 40-lecia pracy artystycznej (17 maja 1949 r.). Ostatnią sztukę (Ciotunia) wystawił w Teatrze im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku. Ostatnią rolę zagrał w 1962 r. w sztuce Kariera Artura Ui w Teatrze Współczesnym w Warszawie. 23 czerwca 1967 r. obchodził jubileusz pięćdziesięciolecia pracy w teatrze.
W 1958 r. otrzymał Nagrodę Miasta Stołecznego Warszawy. W kolejnym roku został prezesem honorowym Stowarzyszenia Polskich Artystów Teatru i Filmu. W 1959 r. przeszedł na emeryturę.
W 1949 r. przez krótki okres pracował jako wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Warszawie.
W 1951 i 1958 r. trzykrotnie wystąpił w Teatrze Polskiego Radia. W latach 1959–1961 zagrał w trzech spektaklach Teatru Telewizji. w 1954 r. zagrał epizodyczną rolą w etiudzie szkolnej Ostatni wieczór, a w 1960 r. rolę drugoplanową w filmie Rzeczywistość.
Zmarł 3 października 1969 roku w Warszawie, spoczął na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A32-3-23 ).
Życie prywatne W czasie swojej pracy w Krakowie, mieszkał przy ul. św. Filipa 23
Przed wojną zamieszkał przy ul. Goraszewskiej 26 na osiedlu Sadyba w Warszawie, gdzie pozostał do końca życia. Po raz pierwszy pojawia się zameldowany pod tym adresem w Spisie Abonentów Warszawskiej Sieci Telefonów Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej na rok 1937/38. Irena Horoszkiewicz, córka przedwojennych właścicieli sąsiedniego dworku przy ul. Goraszewskiej 24, wspominała, że mieszkańcy ulicy, w tym Jan Kochanowicz, doskonale się wzajemnie znali i spotykali przy grze w brydża.
Był żonaty z aktorką Wandą Marwicz z Eiblów (1905–1981).
Spuścizna Ocena gry W opinii T. Kołakowskiego, Kochanowicza charakteryzowały dobre warunki zewnętrzne (średni wzrost, szczupła budowa ciała, dźwięczny głos i inne cechy). Tadeusz Byrski wspominał, że Kochanowicz uchodził za rezonera. Oceniając rolę Kochanowicza jako Sartoriusza, A. M. Swiniarski stwierdził, że maskarada jest jedną ze specjalności Kochanowicza. W jego ocenie, Kochanowicz rozwinął się jako aktor pracując w Teatrze Reduta, nie bez znaczenia było też jego doświadczenie jako dziennikarza. Cechowały go duży szacunek wobec tekstu i erudycja. Dyrektor Teatru Reduta Juliusz Osterwa także podkreślił dobre warunki fizyczne Kochanowicza (szczupła sylwetka, inteligentne spojrzenie) oraz talent do maskarady. Według niego, potrafił tworzyć prawdziwe postaci, nawet gdy wydawały się być nieprawdopodobne.
Za najlepsze role Kochanowicza uchodzą postacie Damiana w Ślubach (wg T. Byrskiego), Lelewela w Nocy listopadowej (wg Antoniego Słonimskiego), Sartoriusza w Szczyglim zaułku, Pawła Alberta Lenoira w Archipelagu Lenoira, Dyrektora w Dwóch teatrach (wg A. M. Swiniarskiego).
Jan Kochanowicz uważał, że sztuki teatralne powinny być ambitne.
Do myśli Jana Kochanowicza nawiązywał m.in. Olgierd Łukaszewicz.
Twórczość Jako aktor Role teatralne Teatr Miejski im. Juliusza Słowackiego, Kraków 1913 – Stracone zachody miłosne jako Mercat 1914 – Pigmalion jako Pułkownik Pickering 1915 – Warszawianka jako Bonawentura Niemojowski
Teatr Polski, Warszawa 1917 – Sułkowski jako Sułkowski 1917 – Wieczór Trzech Króli jako Antoni 1918 – Judasz z Kariothu jako Piotr (reż. Ludwik Solski) 1930 – Noc listopadowa jako Joachim Lelewel
Teatr Reduta, Warszawa 1919 – Ponad śnieg bielszym się stanę jako Starszy żołnierz/Światobór (reż. Juliusz Osterwa) 1920 – W małym domku jako Doktór 1920 – Papierowy kochanek jako Krawiec 1920 – Fircyk w zalotach jako Aryst 1920 – Pomsta jako Kyciuś (reż. Mieczysław Limanowski i J. Osterwa) 1921 – Przechodzień jako Jerzy Barcz (reż. M. Limanowski i J. Osterwa) 1921 – Balwierz zakochany jako Xawery/Rafael/Licencjat (reż. M. Limanowski i J. Osterwa) 1921 – Wytworny szachraj jako Glebowski/Sołtanowicz (reż. M. Limanowski i J. Osterwa) 1922 – Ulica dziwna jako Burmistrz (reż. Adam Dobrodzicki) 1922 – Alchemik miłości jako Czarny Pierot/Zenon (reż. Maria Dulębianka) 1922 – Judasz jako Kaifasz (reż. M. Limanowski, J. Osterwa) 1922 – Tragedia Eumenesa jako Eumenes (reż. Jan Kochanowicz) 1923 – Lekkoduch jako Pan z policji (reż. M. Limanowski, J. Osterwa) 1923 – Turoń jako Józef Chwalibóg (reż. M. Limanowski, J. Osterwa)
Teatr im. Bogusławskiego, Warszawa 1924 – Podróż po Warszawie jako Aktor niesforny/Wilhelm 1924 – Opowieść zimowa jako Poliksenes (reż. J. Kochanowicz, Leon Schiller) 1925 – Bandurka jako Rogacz (reż. L. Schiller) 1925 – Kniaź Patiomkin jako Mitienko (reż. L. Schiller) 1925 – Złoty Płaszcz jako Taj Fah Min/ Loj Gong-Piorun (reż. Janusz Strachocki) 1925 – Żołnierz królowej Madagaskaru jako Mącki (reż. J. Kochanowicz)
Zespół Teatrów Miejskich, Łódź 1925 – Otello jako Jago 1935 – Każdy człowiek jako Człowiek
Teatr Miejski, Lublin 1926 – Dziady jako Ksiądz Piotr
Teatr Nowy im. Heleny Modrzejewskiej, Poznań 1927 – Sen jako Wódz Czarnych Wojsk (reż. Edmund Wierciński) 1927 – Maski jako Paskal (reż. E. Wierciński) 1927 – Papierowy kochanek jako Hipolit
Teatr Ateneum im. Stefana Jaracza, Warszawa 1928 – Śluby jako Damian 1928 – Kwadratura koła jako Wasia (reż. J. Kochanowicz) 1928 – Złamana drabina jako Książę de Coulaine (reż. J. Kochanowicz) 1928 – Mirandolina jako Kawaler di Ripafratta 1928 – Wilki jako Quesnel (reż. J. Kochanowicz) 1928 – W noc lipcową jako Maroński 1928 – Powsinogi beskidzkie jako Śklarz
Teatr Miejski, Toruń 1929 – Adwokat i róże jako Adwokat (reż. J. Kochanowicz) 1929 – Maria Stuart jako Darnley (reż. J. Kochanowicz)
Teatr Polski, Katowice 1932 – U mety jako Franciszek (reż. J. Kochanowicz) 1932 – Kupiec wenecki jako Antonio 1932 – Artyści jako Skid Johnson (reż. J. Kochanowicz) 1932 – Stefek jako Cezar (reż. J. Kochanowicz) 1932 – Koriolan jako Koriolan 1932 – Polityka i miłość jako Zachara (reż. J. Kochanowicz)
Teatr Kameralny, Warszawa 1937 – Współczucie, wiele ról (reż. Karol Adwentowicz)
Instytut Reduty, Warszawa 1938 – Uciekła mi przepióreczka jako Ciekocki (reż. J. Osterwa) 1939 – Haneczka i duch jako Redaktor (reż. Stanisław Janowski)
Teatr Kameralny Domu Żołnierza, Łódź 1945 – Pigmalion jako Jegomość o wyglądzie wojskowym/Pułkownik Pickering (reż. Michał Melina) 1945 – Głupi Jakub jako Doktor 1945 – Ich czworo jako Mąż