Pacanki – rosyjskie reality show o charakterze społecznym, projekt telewizyjny kanału Piatnica!, emitowany od 26 sierpnia 2016 roku. Przedstawiał przemianę uczestniczek, które przed udziałem w programie prowadziły destrukcyjny tryb życia. Pacanki łączyły funkcję rozrywkową z edukacyjną, pokazując codzienne życie bohaterek, ich komentarze w wywiadach oraz przebieg wydarzeń w różnych miejscach. Prowadzący pełnili rolę mentorów i wspierali je w zmianie nawyków i postaw.
Historia W 2005 roku brytyjski kanał ITV stworzył program Ladette to Lady, w którym uczestniczki w ciągu pięciu tygodni nauki w internacie przechodziły przemianę w „damy”. Program miał pięć sezonów i zakończył się w 2010 roku. Jego licencję kupiły stacje z Polski, Holandii i Australii. Na Ukrainie w 2016 roku Nowyj kanał przygotował własną wersję – Od pacanki do panienki (ukr. Від пацанки до панянки), która zdobyła popularność także w Rosji. W tym samym roku rosyjski kanał Piatnica! rozpoczął własną emisję programu pod tytułem Pacanki. Zdjęcia pierwszych sezonów częściowo kręcono na Ukrainie i w innych krajach. Drugi sezon, pokazany latem 2017 roku, osiągnął najwyższe wyniki oglądalności.
Koncepcja Pacanki to reality show – program oparty na obserwacji życia codziennego i zachowań jego uczestniczek. Autentyczność zapewniał mu dobór bohaterek i naturalna scenografia. Show łączyło w sobie funkcję rozrywkową z kulturowo-edukacyjną, gdzie elementy rekreacyjne podporządkowane były celom dydaktycznym zgodnie z konwencją infotainmentu.
Koncepcja show Pacanki oparta została na reedukacji uczestniczek, które wcześniej prowadziły destrukcyjny tryb życia, realizowały błędne cele i zagrażały sobie oraz otoczeniu. Wychowanie ukierunkowane było na ich wewnętrzną i zewnętrzną przemianę.
Jako źródła problemów bohaterek wskazywano trudne doświadczenia z przeszłości, aktualne problemy bytowe, brak rodzicielskiej miłości i niezrozumienie ze strony społeczeństwa. Historie, które skłoniły je do udziału w programie, prezentowano już w pierwszym odcinku sezonu i rozwijano w kolejnych.
W stanie „przed” uczestniczki – pijące, palące, niedyscyplinowane, a niekiedy bezrobotne – przedstawiane były jako osoby nieproduktywne, rozrzutne, niezdolne do samokontroli i wymykające się kontroli społecznej. Umieszczano je w „Szkole Dam” (ros. Школа леди), gdzie mieszkały i uczyły się w warunkach dla nich nietypowych. W szkole nie tolerowano dawnych nawyków, a naruszenie zasad groziło wydaleniem. Udział w programie pozwalał na przewartościowanie postaw, zmianę zachowania i środowiska, a także na naukę etykiety oraz umiejętności społecznych. Procesowi temu towarzyszył zespół psychologów i pedagogów. Stan „po”, zgodnie z założeniami projektu, miał znacząco różnić się od stanu początkowego.
Cele Celem Pacanek było przekazanie uczestniczkom i widzom podstawowych zasad funkcjonowania w społeczeństwie. Program eksponował różnorodne dewiacyjne zachowania poszczególnych bohaterek, aby na tym tle kontrastowo pokazać korzyści płynące z prowadzenia zdrowego trybu życia, opanowania sztuki wystąpień publicznych, komunikacji interpersonalnej, zdobycia wykształcenia i kompetencji kulturowych.
Początkowo projekt zakładał stworzenie zunifikowanego wzorca idealnej kobiety: pięknej, wrażliwej, posłusznej, pełnej wdzięku. Dążył do zaszczepienia uczestniczkom wzorca „prawdziwej damy”, podnosząc poczucie własnej wartości. Idealna kobieta według prowadzących powinna była cechować się wrażliwością, elastycznością, emocjonalnością, empatią, współczuciem, pracowitością. Jej główne role ograniczały się do bycia żoną, matką i opiekunką domu. Dama powinna być podporządkowana mężczyźnie, unikać wulgaryzmów i niekulturalnego zachowania. Oczekiwano od niej oczytania, erudycji i znajomości zasad etykiety. Wszystkie te cechy miały być fundamentem w kontaktach międzyludzkich. W efekcie kobieta zachowywała się jak dama nawet w sytuacjach stresowych.
Po zakończeniu piątego sezonu producenci dostrzegli, że uczestniczki często wracają do swoich dawnych nawyków. Dlatego w kolejnych sezonach odstąpiono od uniformizacji. Za nowy cel obrano kształtowanie wewnętrznej równowagi i umiejętności samokontroli przy jednoczesnym zachowaniu indywidualności. Pozwalało to bohaterkom rozwijać się bez utraty własnej tożsamości.
Uczestniczki Uczestnicy Pacanek nie były aktorkami i nie posługiwały się przygotowanym wcześniej tekstem. Typową bohaterką była kobieta pozbawiona wsparcia i miłości ze strony rodziców. Starała się zwrócić na siebie uwagę poprzez sprzeczne z powszechnie przyjętymi normami zachowanie. Przejawiała skłonność do agresji, która niekiedy prowadziła ją do przestępczości, prób samobójczych, prostytucji, alkoholizmu lub narkomanii. Często sztucznie kreowała swój wizerunek zewnętrzny, zachowywała się prowokacyjnie i wyrażała potrzebę przeciwstawiania się społeczeństwu. Miała niski poziom wykształcenia i świadomości kulturowej.
Nabór odbywał się w kilku etapach. Kandydatki powyżej 18 lat (od czwartego sezonu od 16 lat) wypełniały online ankietę. Zakwalifikowane na podstawie ankiety osoby nagrywały film motywacyjny, a autorki najlepszych zapraszano na rozmowę w Moskwie. Podczas castingu spośród wybranych do rozmów wyłaniano 11 uczestniczek (w kolejnych edycjach liczba wynosiła ok. 15). Przed rozpoczęciem bohaterki nagrywały w rodzinnych miastach filmy o swoim życiu, po czym przeprowadzały się do zamkniętego internatu. Od drugiego sezonu w projekcie wybierano najlepszą uczennicę tygodnia i prezydentkę szkoły. Od trzeciego sezonu typowano także najgorszą uczennicę tygodnia. Prezydentka zyskiwała większe uprawnienia, w tym głos przy decyzjach o losie innych uczestniczek. W każdym sezonie część odpadała, np.: w pierwszym i czwartym po osiem, w drugim jedenaście, a w trzecim dwanaście.
Prowadzący Prowadzący mieli za zadanie pomóc uczestniczkom dostrzec błędy i zrozumieć konieczność profesjonalnego wsparcia. Główną rolę jednak pełnił głos narratora zza kadru, który otwierał każdy odcinek i towarzyszył widzom przez cały program. Był on głównym źródłem informacji, wyjaśniał kontekst i porządkował narrację. Pozostali pełnili rolę ilustracyjną i komentującą.
Prowadzącymi występującymi na ekranie były dyrektor „Szkoły Dam” (Łaura Łukina) i dwie jej zastępczynie, które zmieniały się na przestrzeni lat. Prowadzące posługiwały się poprawnym, uprzejmym językiem. Do uczestniczek zwracały się wyłącznie w formie oficjalnej. Ich sposób wysławiania się był powolny, mowa utrzymana był w języku literackim, co sprawiało wrażenie sztucznej poprawności, ale zarazem kontrastowała ze stylem mowy uczestniczek. Typ komunikacji pomiędzy prowadzącymi a uczestniczkami wpisywał się w model relacji służbowych, rodzinnych i edukacyjnych. Kontakt między nimi a bohaterkami miał charakter hierarchiczny: prowadzące pełniły funkcję mentorek, posiadały prawo do egzekwowania zasad i nakładania kar, a równocześnie były zobowiązane do opieki, wsparcia i ukierunkowywania podopiecznych. Według scenariusza cechowała je empatia, takt, spokój, zdolność do kompromisu, a także połączenie surowości ze sprawiedliwością, dzięki czemu jawiły się uczestniczkom jako autorytety. Miały prawo weta, które pozwalało przywrócić odrzuconą uczestniczkę
Produkcja Nagrania realizowano głównie w zamkniętej podmiejskiej willi nazywanej „Szkołą Dam”. Prowadzone były w czasie rzeczywistym, bez powtórzeń ujęć.
Przebieg Pacanek cechował się dynamiką, z częstą zmianą miejsc akcji i zróżnicowanymi ujęciami. Fragmenty, które z założenia miały przedstawiać kronikę wydarzeń, przeplatane były wywiadami, w których komentowały one bieżące zdarzenia. Takie rozwiązanie pozwalało odczuć efekt obecności na planie i poznać perspektywę bohaterek. Wywiady odbywały zawsze w tym samym studiu, według stałego schematu: średni plan przechodził w zbliżenie, a następnie powracał do średniego, z dodatkiem szczegółowych powiększeń. Często wykorzystywano plan ogólny, ukazujący budynek szkoły, aby zaznaczyć zmianę dnia lub nadejście wieczoru. Uczestniczki nie patrzyły w kamerę, co wzmacniało efekt obserwacji i podtrzymywało poczucie realizmu.
Odcinek trwał 90 minut. Jeden sezon obejmował 18 odcinków: 16 konkursowych o jednolitej formule, finał z ogłoszeniem zwycięzcy, odcinek specjalny z materiałami niewyemitowanymi wcześniej. Każdy odcinek poświęcony jest jednej tematyce lub konkretnej umiejętności, takiej jak zasady etykiety, komunikacja bez użycia wulgaryzmów, przezwyciężanie kompleksów i barier psychologicznych. Odcinki konstruowano tak, aby ukazać proces przemiany i rozwoju uczestniczek programu.
Metody Główne miejsce w programie zajmowała praca nad traumami i kontrolą agresji. Większość uczestniczek trafiała tam, by nauczyć się panowania nad sobą. Wiele z nich wcześniej brało udział w bójkach, które kończyły się poważnymi urazami. Przykładem była Anastasija Pietrowa – zwyciężczyni piątego sezonu, która potrzebowała potwierdzania swojej fizycznej przewagi. Dzięki terapii i zajęciom zdobyła umiejętność panowania nad emocjami, zyskała poczucie kobiecości i podjęła pracę w fotografii. Podobnie Diana Czrgian – zwyciężczyni czwartego sezonu, która w młodości mierzyła się z samookaleczeniami i doświadczeniem przemocy. Udział w projekcie pozwolił jej odzyskać chęć życia i rozwijać działalność artystyczną. Inna uczestniczka, Irina Gołoszczapowa, po zakończeniu programu ułożyła życie rodzinne zgodnie z tradycyjnym modelem kobiecości.
Program oddziaływał także na wygląd i styl bohaterek. Wszystkie nosiły jednolite stroje i uczyły się zasad elegancji, co miało zredukować wulgarność i przejawy maskulinizacji. Reakcje na te zmiany były zróżnicowane – od akceptacji po zdecydowany sprzeciw. Anna Kostina – finalistka trzeciego sezonu – przeżywała trudności z przyjęciem kobiecych wzorców, ale zdołała ukończyć program, po czym wróciła do wcześniejszego stylu. Część uczestniczek (np. Anna Michiejewa) całkowicie odrzuciła nauki „Szkoły Dam” i powróciła do dawnego trybu życia, podczas gdy inne (np. Kostja Kupier), broniły własnej indywidualności i zostały zaakceptowane.
Krytyka Program Pacanki, którego uczestniczki miały przechodzić głęboką przemianę, wielokrotnie krytykowano. Bohaterka Jana Łukjanowa twierdziła, że udział w nim niszczy psychikę dziewcząt: trzymano je w niepewności co do dalszego udziału, zmuszano do bezwzględnego posłuszeństwa, ograniczano swobodę poruszania się, a zakaz alkoholu i papierosów omijano, dostarczając je dla inscenizacji imprez. Nagrywano tylko to, co interesowało redakcję.
Zdaniem kandydat nauk psychologicznych Karine Sieriebriakowej Pacanki ukazywał straumatyzowane młode kobiety, które miały „przepracować” swoje traumy podczas trwania programu. W rzeczywistości uczestniczki były narażane na skrajny stres, konfrontacje z rekonstrukcjami przeżytych dramatów, upokorzenia oraz ekstremalne wyzwania. Naturalne reakcje emocjonalne były karane, a przemoc podawana pod płaszczykiem troski i edukacji. Program, mimo oprawy i pozorów pomocy, propagował przemoc i mógł wprowadzać widzów w błąd co do roli psychologów, znieczulając społeczeństwo na krzywdę innych.
Krytykowano metody wychowawcze, które polegały na eksperymentach i zadaniach mających przełamywać strach i kompleksy. Uczestniczki mierzyły się z sytuacjami, które wywoływały lęk i dyskomfort (np. kontakt z gryzoniami, brudem, przemocą, wizyty na cmentarzu, symulowanie śmierci, bójki). Mimo że część zadań była praktyczna (opieka nad dziećmi, gotowanie itd.), ale celem ich wszystkich było rozwijanie odwagi, niezależności i samodzielności. Krytyka wskazywała, że takie metody nie odpowiadają potrzebom kobiet, których siła jest w delikatności, budowaniu bliskich relacji i poczuciu bezpieczeństwa w związku.