Tabliczka losów, też tabliczka przeznaczeń (sum. DUB NAM.MEŠ; akad. ṭuppi šīmāti)hasło ṭuppu A, w: The Assyrian Dictionary, tom 19 (Ṭ), The Oriental Institute, Chicago 2006, s. 135. – w wierzeniach mezopotamskich mityczna tabliczka, zapewniająca jej posiadaczowi najwyższą pozycję wśród bogów oraz moc określania przeznaczenia świata, bogów i ludziBlack J., Green A. (red.), Tabliczka przeznaczeń, w: Słownik ..., s. 210.. Wzmiankowana w wielu mezopotamskich tekstach, m.in. w babilońskim eposie o stworzeniu świata Enuma elisz i akadyjskim Micie o ptaku Anzu.
Odniesienia do tabliczki losów w tekstach thumb|100px|Gliniana figurka przedstawiająca legendarnego mędrca (apkallu) ubranego w rybi strój; obecnie w British Museum (ME 90999) Tradycja związana z bogiem Enki W tekstach mezopotamskich przedstawiono kilka różniących się od siebie tradycji związanych z tabliczką losów. Zgodnie z jedną z nich znajdować się ona miała w posiadaniu boga Enki (akadyjski Ea), który przechowywać miał ją w swej siedzibie w Abzu. Do tradycji tej nawiązuje mit Dwadzieścia jeden okładów (ang. The Twenty-One Poultices), w którym bóg Nabu udaje się do Abzu, aby Ea wyznaczyć mógł tam jego los. Po przybyciu do Abzu Nabu spotyka boga Ea, który zwraca się do siedmiu mędrców (sebet apkallī), aby ci przynieśli mu tabliczkę losów:
O tym, iż tabliczka losów znajdować się miała w Abzu, wspomina również sumeryjski mit Ninurta i żółw (ang. Ninurta and the turtle). Mit ten, z którego zachowało się jedynie zakończenie, opisywał najprawdopodobniej walkę stoczoną przez boga Ninurtę z ptakiem Anzu, do której doszło po tym, jak ptak Anzu skradł z Abzu tabliczkę losów i boskie prawa. W jednym z zachowanych fragmentów pokonany ptak Anzu zwraca się do Ninurty wspominając o tabliczce losów:
Tradycja związana z bogiem Enlilem (Mit o ptaku Anzu) thumb|300px|Scena mitologiczna przedstawiająca najprawdopodobniej boga Ninurtę ścigającego ptaka Anzu; monumentalny relief kamienny ze świątyni boga Ninurty w Kalhu; czasy Aszurnasirpala II; obecnie w British Museum. Motyw kradzieży tabliczki losów oraz walki Ninurty z ptakiem Anzu pojawia się również w akadyjskim Micie o ptaku Anzu, z tą jednak różnicą, iż posiadaczem tabliczki jest w tym micie nie Ea, lecz Enlil. Bóg ten, za namową boga Ea, przyjmuje do siebie na służbę ptaka Anzu. Ten postanawia jednak zdradzić swego pana i skraść mu jego tabliczkę losów:
Ptak Anzu, korzystając z nieuwagi Enlila, wprowadza swój plan w życie i kradnie tabliczkę losów:
W dalszej części mitu bogowie zbierają się na naradę i postanawiają wybrać spośród siebie śmiałka, który stanie do walki z ptakiem Anzu i odbierze mu tabliczkę losów. Wskazanych zostaje kolejno trzech bogów: Adad, bóg burzy, Girra, bóg ognia, i Szara, syn Isztar. Każdy z nich odmawia jednak, w ten sam sposób tłumacząc się bogu Anu:
W końcu wskazany zostaje czwarty bóg, Ninurta, syn Enlila, który postanawia podjąć wyzwanie. Wyrusza w góry, do siedziby ptaka Anzu, który wychodzi mu naprzeciw. W walce z Ninurtą ptak Anzu wykorzystuje tabliczkę losów, nakazując poszczególnym częściom łuku i strzał swego przeciwnika powrócić do ich stanu pierwotnego:
W końcu, dzięki radom boga Ea, Ninurta zabija ptaka Anzu i odbiera mu tabliczkę losów:
Po zwycięstwie nad ptakiem Anzu Ninurta nie wraca do reszty bogów, co sprawia, że Enlil wysyła do niego jednego z nich, Birdu, aby ten namówił go do powrotu i oddania tabliczki losów. Wysłannik odnajduje Ninurtę, ale ten odmawia oddania tabliczki:
W tym miejscu tekst się urywa z powodu uszkodzenia tabliczki, a gdy ponownie staje się czytelny, Ninurta jest już wśród wychwalających go bogów, co zdaje się wskazywać, iż w końcu zwrócił tabliczkę losów swemu ojcu EnlilowiSonik K., The Tablet of Destinies ..., s. 393..
Tradycja związana z bogiem Mardukiem (Enuma elisz) Inna tradycja związana z tabliczką losów przetrwała w Enuma elisz, babilońskim eposie o stworzeniu świata. W dziele tym tabliczka ta znajdować się miała pierwotnie w rękach Tiamat, pramatki i stworzycielki bogów. Ta, szykując się do rozprawy z Mardukiem, postanowiła przekazać ją Kingu, jednemu ze swoich synów, którego uczyniła swym małżonkiem i dowódcą armii:
Nie wiadomo, jaką rolę odegrał Kingu w konflikcie pomiędzy Tiamat z Mardukiem, gdyż epos milczy na ten temat. Wiadomo jedynie, iż po pokonaniu Tiamat Marduk pojmał go i odebrał mu tabliczkę losów:
Z jednego z kolejnych ustępów eposu wynika jeszcze, iż Marduk nie zatrzymał tabliczki dla siebie, ale przekazał ją bogu Anu:
Tradycja związana z bogiem Nabu Innym bogiem powiązanym w tradycji babilońskiej z tabliczką losów był Nabu, wezyr i skryba Marduka, którego z czasem uważać zaczęto również za syna Marduka i patrona sztuki pisarskiejJohanna Tudeau, 'Nabu (god)', Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses, Oracc and the UK Higher Education Academy, 2013. Swą najważniejszą rolę jako skryba bóg ten odgrywał w czasie noworocznego święta akītu, kiedy to, po wyznaczeniu losów świata na kolejny rok przez zgromadzenie bogów, właśnie on miał za zadanie spisać przeznaczenie na tabliczce losów. Odzwierciedleniem tej roli jest najprawdopodobniej tytuł „nosiciela tabliczki losów bogów” (akad. nāši/āḫiz ṭuppi šīmāt ilī), który używany jest w odniesieniu do Nabu w wielu tekstachGeorge A.R., Sennacherib ..., s. 141–142.. W jednym z hymnów do niego tytuł ten jest nawet jednym z ośmiu imion tego boga: „Twoim czwartym imieniem jest: Nosiciel tabliczki losów bogów, to jest wszystkich Igigi [nieba i świata podziemnego]”Lambert W.G., Babylonian ..., s. 147–148.. Tytuł ten znany był nawet w Asyrii, gdzie kult Nabu również był popularny (jego świątynie znajdowały się m.in. w Aszur i Kalhu)George A.R., Sennacherib ..., s. 141.. Bóg ten tak opisywany jest na przykład w inskrypcji Bel-Harran-beli-usura, asyryjskiego dostojnika, odnalezionej w Tell Abta: „Nabu, skryba bogów, który trzyma rylec świętej tabliczki, nosiciel tabliczki losów bogów, który zaopatruje bogów Igigu i Anunnaku”Grayson A.K., Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC II (858-745 BC), Assyrian Periods, t. 3, University of Toronto Press, 1996, s. 241..
Tradycja związana z bogiem Aszurem W Asyrii właścicielem tabliczki losów miał być główny bóg tamtejszego panteonu – Aszur. Do czasów współczesnych przetrwał dość niezwykły, choć trudny w interpretacji tekst pochodzący z czasów panowania asyryjskiego króla Sennacheryba, który nie tylko przedstawia Aszura jako posiadacza tej tabliczki, ale też opisuje ją samą:
Tekst ten, wraz z innym tekstem, z którego zachowało się jedynie zakończenie, umieszczone są na uszkodzonej, glinianej tabliczce K 6177 + 8869, pochodzącej najprawdopodobniej z Niniwy. Oba teksty wydają się stanowić wersję roboczą lub szkic królewskiej inskrypcji, która umieszczona być miała na jakimś przedmiocie, związanym niewątpliwie z tabliczką losów, na którym widnieć też miały wizerunki boga Aszura i króla Sennacheryba. A.R. George wysunął hipotezę, iż przedmiotem tym miała być sama tabliczka losów, wykonana na rozkaz Sennacheryba, na której odciśnięte zostały pieczęcie cylindryczne zawierające wizerunki Aszura i Sennacheryba. Z kolei E. Frahm zasugerował, iż teksty te wraz z przedstawieniami tabliczki losów, boga Aszura i króla Sennacheryba zdobić mogły „podest losów”(akad. parak šīmāti), czyli specjalne podwyższenie na którym stał posąg boga Aszura w jego świątyni w mieście Aszur.
Opis tabliczki losów Wygląd tabliczki (inskrypcja i pieczęcie) Z opisów w tekstach zdaje się wynikać, iż tabliczkę losów wyobrażano sobie jako glinianą tabliczkę pokrytą inskrypcją w piśmie klinowym i opatrzoną odciskami pieczęci cylindrycznych. Zgodnie z tradycją związaną z bogiem Nabu, na tabliczce tej spisane być miało przeznaczenie świata wyznaczone na zgromadzeniu bogów w czasie noworocznego święta akītu. To tu m.in. zapisany miał być los każdego człowieka wraz z datą jego śmierciFoster B.R., Before the Muses ..., s. 359, przypis 1.. Aby powstała w ten sposób tabliczka losów mogła nabrać mocy sprawczej, musiała być – jak się wydaje – opieczętowana pieczęcią należącą do boga, który miał być jej prawowitym właścicielemGeorge A.R., Sennacherib ..., s. 142.. A.R. George w swej hipotezie dotyczącej inskrypcji z tabliczki K 6177 + 8869 postuluje, iż opisany w tym tekście przedmiot miał być właśnie tabliczką losów z odciśniętymi na niej pieczęciami z wizerunkami boga Aszura i króla SennacherybaGeorge A.R., Sennacherib ..., s. 139–140.. Chodzić by tu miało o pieczęcie należące do samego boga Aszura, którymi w Asyrii pieczętowano dokumenty najwyższej wagi państwowejBlack J., Green A. (red.), Aszur, w: Słownik mitologii Mezopotamii, Wydawnictwo Książnica, Katowice 2006, s. 32.. Przykładem mogą być tabliczki tak zwanych „traktatów wasalnych” króla Asarhaddona, które opieczętowane zostały trzema różnymi takimi pieczęciamiGeorge A.R., Sennacherib ..., s. 140.. Wszystkie one – jedna pochodząca z okresu staroasyryjskiego, jedna z okresu średnioasyryjskiego i jedna z okresu nowoasyryjskiego – w nagłówku traktatów nazywane są „pieczęciami boga Aszura” (na4kunuk da-šur4). Na szczególną uwagę zasługuje najmłodsza z nich, nowoasyryjska, która nosi inskrypcję identyfikującą ją jako „pieczęć losów” (kunuk šīmāti):
Inskrypcja na pieczęci ujawnia, iż to właśnie przy użyciu „pieczęci losów” Aszur, jako król bogów, pieczętować miał losy bogów i ludzi, co nie pozostawia wątpliwości, że to właśnie nią opieczętowana być musiała tabliczka losów. Na pieczęci tej, poza inskrypcją, widnieje jeszcze scena przedstawiająca asyryjskiego króla stojącego pomiędzy Aszurem i jego żoną Mullissu, co dobrze koresponduje z opisem zawartym w tekście z tabliczki K 6177 + 8869 i potwierdza hipotezę A.R. George'aGeorge A.R., Sennacherib ..., s. 142–143..
Fakt pieczętowania tabliczki losów potwierdza też ustęp z Enuma elisz (tabliczka IV, wersy 121–122), w którym Marduk przejmuje tabliczkę losów od pokonanego Kingu i opieczętowuje ją. Ustęp ten zdaje się wskazywać, iż do przejęcia pełnej kontroli nad tabliczką losów konieczne było usunięcie z niej odcisku pieczęci jej poprzedniego właściciela i opieczętowanie jej na nowo swoją własną pieczęcią.
Warto jeszcze wspomnieć, iż motyw pieczętowania tabliczki losów pojawia się jeszcze w pewnym tekście nowoasyryjskim, w powiązaniu z „magistratem miejskim” (bīt ālim) w mieście Aszur. Budynek ten, znany też pod nazwą „domu eponima” (bīt limmim) był w okresie staroasyryjskim najważniejszym centrum administracyjnym i handlowym w tym mieście. W tekście zwanym Asyryjską listą świątyń (ang. Assyrian Temple List) „magistrat miejski” w Aszur nosi ceremonialną, sumeryjską nazwę é.ki.gar.dub.nam.tar.re,dè.kišib.gur?.sag.dil!, co tłumaczyć można jako „Dom – gmach, gdzie tabliczka losów jest pieczętowana w tajemnicy”George A.R., House Most High. The Temples of Ancient Mesopotamia, Eisenbrauns, Winona Lake 1993, s. 109.. Budynek ten wspomniany jest też w krótkiej inskrypcji na staroasyryjskiej pieczęci boga Aszura z „traktatów wasalnych” króla Asarhaddona, która brzmi „(Pieczęć) boga Aszura, (należąca) do magistratu miejskiego” (ša da-šùr ša bīt a-limki). Z obu tekstów zdaje się wynikać, iż w Asyrii istniała bardzo długa tradycja przechowywania pieczęci boga Aszura nie w jego świątyni, ale właśnie w „magistracie miejskim”. Nie poznano funkcji tego budynku w późnej fazie istnienia imperium asyryjskiego, ale przypuszcza się, iż to właśnie tu przygotowywane mogły być najważniejsze dokumenty państwowe i traktaty.
Prawowici właściciele i posiadacze tabliczki