mały|upright=1.1|Rocznik 1533 – egzemplarz z Muzeum Narodowego w Warszawie mały|upright=1.1|Rocznik 1540 – egzemplarz z Muzeum Narodowego w Warszawie mały|upright=1.1|XXI w. replika zygmuntowskiego talara medalowego z 1533 r. mały|upright=1.1|Falsyfikat Majnerta rocznika 1533 – egzemplarz z Muzeum Narodowego w Warszawie mały|upright=1.1|Falsyfikat rocznika 1533 (odlew) – egzemplarz z Muzeum Narodowego w Warszawie Talar medalowy Zygmunta I Starego – wybity w srebrze numizmat z datą 1533 albo 1540, zwany najczęściej przez badaczy talarem medalowym, ukazujący na awersie profil Zygmunta I Starego, a na rewersie – Zygmunta II Augusta.
Awers W centralnej części umieszczono popiersie Zygmunta I Starego w czepcu i w koronie, w otoku tarcze herbowe:
Polski, Litwy, Prus Królewskich, Rusi Czerwonej i Austrii,
w otoku napis:
a pod nim ozdoby.
Rewers Popiersie Zygmunta Augusta w czepcu i koronie, w przypadku rocznika 1540 po bokach rok (15-40), w otoku tarcze herbowe:
Polski, Litwy, Prus Królewskich, Rusi Czerwonej, Bony Sforzy,
w otoku napis:
pod nim ozdoby.
Opis Numizmaty wybito w srebrze z datą 1533 (R8) oraz 1540 (R8) w Toruniu albo w Krakowie. W przypadku rocznika 1540 podawany jest również czasami Gdańsk. Do drugiego dziesięciolecia XXI w. nie znaleziono żadnych źródeł, które pozwoliłyby jednoznacznie zidentyfikować mennicę, która wykonała te monety.
Talar z 1540 r. bardzo długo był uważany za fałszywy nawet przez Emeryka Hutten-Czapskiego, który miał go w swojej kolekcji. Dopiero odnalezienie bitego, złotego egzemplarza w starym zbiorze książęcym w Gocie doprowadziło do uznania tego rocznika za oryginał.
Monety talarowe nie były wymieniane w żadnej z ordynacji menniczych Zygmunta I Starego, co dowodzi ich medalowego, czyli przede wszystkim manifestacyjnego, charakteru.
Stemple wzorowano na talarach saskich z przełomu XV i XVI w. władców linii ernestyńskiej, a szczególnie na tzw.grubych guldengroszach wybitych podczas wspólnego panowania braci Fryderyka Mądrego i Jana Stałego. Rozwiązanie, gdzie na awersie wyobrażony został aktualnie panujący władca, na stronie odwrotnej natomiast jego desygnowany już następca, korzeniami sięgało do monet rzymskich.
18 czerwca 1533 r. odbyła się w Krakowie konsekracja Kaplicy Zygmuntowskiej przez biskupa Piotra Tomickiego z udziałem Zygmunta I oraz królowej Bony. Ołtarz przeznaczony do Kaplicy ukończony został w 1538 r., jednak powstały w Krakowie projekt był już zapewne gotowy w 1531 r. Na bokach predelli tego ołtarza, w wieńcach laurowych wzbogaconych o liście palmy i wstęgi, wyobrażono profilowe popiersia Zygmunta I i Zygmunta Augusta, niemal identyczne z tymi, jakie umieszczono na talarach zygmuntowskich, co może sugerować, że numizmaty (1533) wybito w Krakowie i być może miały one uświetnić uroczystość konsekracji Kaplicy.
Talary, szczególnie popiersia króla i jego następcy, odznaczają się wybitnymi walorami artystycznymi. Jak się powszechnie przypuszcza, wykonał je rytownik Maciej Schilling, kierownik techniczny mennicy toruńskiej. Opracowania obu fizjonomii sugerują jednak dzieło medaliera włoskiego. W tym właśnie czasie przebywał w Krakowie Giovanni Maria Mosca zwany Padovano (na 17 czerwca 1533 r. datowana jest pierwsza poświadczona wiadomość o jego działalności w Polsce). Pewne okoliczności mogą sugerować, że stemple talara zygmuntowskiego, a przynajmniej portrety, wykonał właśnie on.
Na rewersie, pod popiersiem Zygmunta Augusta, umieszczono niewielki nóż ogrodniczy, określany także jako sierp, będący znakiem Josta Decjusza, co miałoby świadczyć o wybiciu tych numizmatów w Toruniu. Znak ten jednak pojawiał się także na monetach wybitych bez wątpienia w Krakowie, do tego w tym samym 1533 r., a mianowicie na medalowych dwu- i trzydukatówkach, jak również – w roku następnym – na dukatach. Najprawdopodobniej umieszczenie znaku reformatora polskiego systemu pieniężnego niekoniecznie związane było z miejscem produkcji, a oznaczało, że w sensie prawnym nie były to medale, a monety. Medale były już wówczas szeroko rozpowszechnione i wykorzystywane nie tylko przez europejskich władców, ale także przedstawicieli elit. Zanim medale ze swoją podobizną zaczął zamawiać Zygmunt Stary, robił to już przed nim kanclerz Krzysztof Szydłowiecki. O ile medal mógł zamówić każdy, kto dysponował odpowiednim kapitałem, to prawo do emisji pieniądza przysługiwało tylko królowi, wyłącznie on zatem mógł pojawić się na monecie.
Odbitki w innych metalach Dla obydwu roczników istnieją odbitki w złocie:
1533 – średnica 38 mm, masa 35,7 grama, stopień rzadkości R8 (2–3 szt.) 1540 – średnica 40 mm, stopień rzadkości R* (1 szt.).
Fałszerstwa mały|Fałszerstwo Majnerta talara z Obydwa roczniki były często fałszowane.
Fałszerstwa talara 1533 fałszerstwo Majnerta – stempel powstał przez wybicie odlewu następnie bardzo starannie poprawianego ręcznie, w ostatnim dziesięcioleciu XX w. określane jako najlepsze – można je rozpoznać po napisie pod popiersiem Zygmunta Augusta: „EILIVS” zamiast „FILIVS”. fałszerstwo Fajna (prawdopodobnie) – stempel cięty ręcznie, dość starannie, charakteryzuje się bardzo nierównym liternictwem. tzw. „talar Biernackiego” – nieudolnie wykonane stemple cięte ręcznie przez Majnerta starszego (ojca) na zamówienie kolekcjonera Biernackiego, najstarsze i najrzadsze fałszerstwo tego talara, jeśli nie liczyć znanego jedynie z odbitki znalezionej w zbiorze Bartynowskiego. różne odlewy z oryginałów.
Fałszerstwa talara 1540 Istnieją niebezpieczne falsyfikaty Majnerta – stronę rewersu (z Zygmuntem Augustem i rokiem 1540) wybito stemplem ciętym ręcznie.
Istnieje też wiele starych odlewów tego talara starannie poprawionych.
Fantazyjne talary Zygmunta I Starego Znane są fantazyjne talary zygmuntowskie z 1529 i 1535 r. wykonane przez Majnerta, dla których nie istnieją oryginalne pierwowzory z epoki.
Zobacz też monety Zygmunta I Starego talar pożarowy talar targowicki gatunki pieniądza na ziemiach polskich
Przypisy
Kategoria:Srebrne monety I Rzeczypospolitej Kategoria:Historia polskiego mennictwa nowożytnego Kategoria:Talary Kategoria:Zygmunt I Stary Kategoria:Monety okolicznościowe I Rzeczypospolitej