Zamek w Prudniku (historycznie Róża Woka, ) – gotycki zamek obronno-rezydencyjny, który znajdował się w Prudniku, na wzniesieniu przy placu Zamkowym. Istniał w latach 1255–1806. Jedyną pozostałością po nim jest Wieża Woka.

Budowę zamku zainicjował w 1255 czeski szlachcic Wok z Rożemberka, uznawany za założyciela Prudnika. Następnie rezydował w nim jego syn Henryk. Od 1337 był w posiadaniu Piastów. Uległ częściowemu zniszczeniu podczas wojen husyckich w latach 1428–1432. Po wymarciu linii Piastów opolskich zamek kilkakrotnie zmieniał właścicieli, aż do 1597, kiedy nabyło go miasto. Kompleks zamkowy, oprócz wieży, został rozebrany po pożarze w 1806.

Nazwa Prudnicki zamek był jednym z niewielu we współczesnych granicach Polski, które posiadały własne nazwy. Wzmiankowaną po raz pierwszy w XIV wieku niemiecką nazwą było Wogendrossel. Zapisywana także Wogendrössel. Obie formy tłumaczone są na język polski jako Róża Woka. Nazwa odnosi się do założyciela zamku – Woka z Rożemberka, którego znakiem herbowym był kwiat róży.

Spotykane również formy Wogendrüssel, Wagendrüssel i Wagendrossel, a także tłumaczenie Warownia Woka. Nazwa Wogendrossel była w latach 1420–1477 używana jako oznaczenie całego miasta.

Historia XIII wiek W 1253 w odwecie za najazd księcia Władysława i Bolesława Wstydliwego na Śląsk Opawski Czesi zajęli rejon przyszłego Prudnika. Jesienią 1255 podpisana została ugoda pomiędzy biskupem ołomunieckim Brunonem i księciem opolsko-raciborskim Władysławem, która zakończyła kilkuletni konflikt na pograniczu czesko-opolskim ustaleniem granic. Czeski wielmoża Wok z Rożemberka otrzymał od króla Przemysła Ottokara II zadanie udzielenia pomocy osadnikom na prawie niemieckim na terenie objętym rokowaniami granicznymi i zadbanie o zasiedlenie pogranicznych obszarów.

Pomiędzy 6 listopada a połową grudnia 1255 Wok z Rożemberka założył w zakolu rzeki Prudnik zamek, który kontrolował ruch na szlaku handlowym z Nysy do Opawy. Wok opuścił okolice Prudnika w styczniu 1256. Po jego śmierci 4 czerwca 1262, jego dobra wraz z zamkiem w Prudniku przejął jego syn Henryk. Przytoczona między innymi w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego historia, według której zamek wraz z miastem założyli templariusze, jest nieprawdziwa. mały|lewo|Rysunek zamku w XIII wieku autorstwa Schreibera Zamek zbudowany został w najwyższej części wyniesienia na lewym brzegu rzeki Prudnik, ograniczonego dolinami Prudnika i Złotego Potoku. Miasto Prudnik rozwinęło się na południe od zamku. Warownię otoczono fosą wodną i murami obronnymi, zbudowanymi z kamieni szarogłazu, pozyskiwanego w kamieniołomach w niedalekich Górach Opawskich. Były one niezależne od obwarowań miejskich. Obronność zamku opierała się na stromiźnie lessowych zboczy doliny rzecznej, wzmocnionych murami oporowymi z łupków. Był on łatwo dostępny od strony miasta, przez co większość szykan obronnych wzniesiono w południowej części warowni.

Zamek w Prudniku był najdalej wysuniętym na północ bastionem Królestwa Czech. Stanowił ogniwo łańcucha pogranicznych obiektów obronnych, obejmującego także zamek na Zamkowej Górze, zamek Edelštejn koło Zlatych Hor, a także warownie w Dębowcu i na górze Okopowa. Prudnicki zamek był najważniejszą twierdzą na ziemi prudnickiej. Drugą pod względem ważności był zamek Gryżów w pobliskich Piorunkowicach.

Od XIV do XVI wieku Od 1337 zamek w Prudniku był własnością rodziny Piastów. W kolejnych latach jego właścicielami byli kolejno książęta niemodlińscy, opolscy, głogówecko-prudniccy, oleśniccy, i ponownie opolscy. Na początku wojen husyckich zamek wraz z miastem znajdował się w posiadaniu biskupa Konrada IV Starszego, po czym w 1420 trafił pod zastaw do Piastów opolskich. mały|Husyci pod zamkiem Ranga zamku wzrosła po 1424 za sprawą księcia Bolka V Wołoszka, który panował nad wydzielonym księstwem głogówecko-prudnickim (rezydował on jednak w zamku w Głogówku). Kompleks zamkowy został zniszczony w marcu 1428, kiedy Prudnik został zdobyty przez wojska husyckie. W 1430 miasto wraz z zamkiem zdobył i przejął Konrad IV. Jesienią tego samego roku husyci ponownie zdobyli Prudnik, po czym przekazali go Bolkowi V, który się do nich przyłączył. Książę obsadził zamek w Prudniku swoją załogą, traktując go jako bazę operacyjną w planowanym najeździe na księstwo nyskie. Garnizon pozostawiony na zamku nie zdołał jednak zapobiec przejściu miasta na powrót pod panowanie biskupów. Bolko V ponownie przejął zamek w 1432, a w 1437 miasto wraz z zamkiem przeszły w jego pełne władanie.

Zamek za panowania księcia Bolko V składał się z dwóch członów: górnego i dolnego. Były one oddzielone murami. Całość otaczał wał i podwójna fosa, zasilająca wodociąg miejski. Między fosami założony został sad z ogrodem warzywnym. Z miasta do zamku prowadził most zwodzony. Z warownią sąsiadowały liczne szopy, stajnie, zabudowania mieszkalne służby, a także folwark.

Po śmierci Bolka V w 1460, władzę nad ziemią prudnicką przejął książę opolski Mikołaj I. 21 września 1502 książę Jan II Dobry przekazał zamek w zarząd Wiktorynowi Honbickiemu.

Od XVI do XVIII wieku mały|Rysunek zamku w XVIII wieku autorstwa F.B. Wernera Książę Jan II Dobry zmarł bezpotomnie 27 marca 1532. Wówczas Prudnik wraz z całym księstwem opolsko-raciborskim przypadł królom czeskim z dynastii Habsburgów. W następnych latach zamek kilkakrotnie zmieniał właścicieli. Cesarz Ferdynand I Habsburg zastawił w 1558 dobra prudnickiego zamku szlachcicowi Konradowi Sauermannowi. W 1562 rada miejska Prudnika wzięła dobra w zastaw, a w 1597 nabyła je na własność. Wówczas w skład dóbr zamku wchodziły wsie Szybowice, Mieszkowice, Rudziczka, Włókna, Lubrza, Dytmarów, Jasiona, Pokrzywna i Wieszczyna. W 1598 sprzedano Mieszkowice, Rudziczkę i Włókna, za to kupiono Skrzypiec, a w 1604 Krzyżkowice. Mieszkańcy wsi zobowiązani byli do płacenia daniny na zamek, pomagać w pracach remontowych, dostarczania żywności na zamek, a także bronienia go w czasie wojny.

Kiedy w II połowie XVI wieku miasto otoczono wałem i dokonano remontu murów miejskich, zamek był już „mocno zrujnowany”. Rada miejska wyremontowała zamek w 1691.

Od XVIII wieku mały|lewo|Wizerunek zamku z książki Jana Chrząszcza Po zajęciu Śląska przez Prusy w wyniku I wojny śląskiej w 1741, król Fryderyk II Wielki przekazał na dom modlitwy dla ewangelików jeden z budynków zrujnowanego zamku (określanego jako rudera). Reszta zabudowań wykorzystywana była jako koszary ze stajniami i ujeżdżalnią. Po wojnach, król wspomógł odbudowę zamku. Z jego inicjatywy zbudowano nowy most zamkowy. Pierwsze ewangelickie kazanie w sali modlitewnej zamku wygłosił Johann Albrecht Schüssler w drugą niedzielę adwentu 1742. W połowie XVIII wieku zamek został uwieczniony na rysunku autorstwa Friedricha Bernharda Wernera, zatytułowanym Schlos Wagendrüssel. mały|Projekt stajni garnizonowych na terenie zamku z lat 30. XIX wieku 27 sierpnia 1806 kompleks zamkowy wraz z 45 domami w Prudniku został strawiony przez pożar, który zaprószył czeladnik tkacki. Według Johanna Georga Knie’go, zamek w Prudniku był uznawany za nieistniejący już na przełomie lat 30. i 40. XIX wieku, pozostała jedynie własność zamkowa składająca się ze wsi Dębowiec, Wieszczyna i Pokrzywna. W 1844 rada miejska Prudnika kupiła od gminy ewangelickiej zachodnią część ruin zamku za 750 talarów. Pozostałości zamku zostały rozebrane w latach 1844–1847. Ocalała jedynie wieża zamkowa, zwana Wieżą Woka. Gruzem z rozbieranych murów zasypano zamkową fosę. Kamień z rozbiórki zachodniego skrzydła wykorzystano do brukowania placu Zamkowego. mały|lewo|Notgeld przedstawiający wieżę i stajnie W miejscu dawnego zamku, na wyrównanym placu wzniesiono w 1845 stajnię garnizonową. Składała się ona z trzech skrzydeł i mogła pomieścić 186 koni. Stacjonował tu 6 Pułk Huzarów. Stajnia została rozebrana na przełomie XIX i XX wieku. Teren przekazano bonifratrom z sąsiedniego klasztoru. Bonifratrzy splantowali teren pod ogród warzywny, a także zbudowali w tym miejscu kostnicę i dom pogrzebowy. mały|Miejsce po zamku (2020) W 2010 zleceniem Muzeum Ziemi Prudnickiej na terenie dawnego zamku przeprowadzone zostały prace archeologiczne. Znaleziono wówczas fragmenty ceramiki i piecowych kafli datowanych na wczesne średniowiecze i okres lateński. W 2018 Muzeum Ziemi Prudnickiej we współpracy z czeskim partnerem ze Zlatych Hor stworzyło makietę prudnickiego zamku z przełomu XV i XVI wieku. Projekt makiety wykonała Małgorzata Chorowska.

Architektura Wieża Woka

mały|upright|Wieża Woka Wieża ostatecznej obrony pozwalająca zamieszkiwać w niej przez niedługi czas i przetrwać oblężenie zamku, lecz niedostosowana do rezydowania w niej na stałe. Było to utrudniane przez grube i zimne mury, brak okien, wysokie położenie wejścia i brak wygodnego pomieszczenia. U podstawy ma kształt cylindra o średnicy około 12,5 m. Jej mury osiągają grubość od 4 do 5 m na poziomie fundamentowania, natomiast jej góra jest ośmioboczna. Wewnątrz cylindra mieścił się loch o średnicy 2 m i wysokości 13 m. Otwór do niego znajdował się na górze w sklepieniu nad lochem. Powyżej znajdowały się dwa pomieszczenia oddzielone stropami belkowymi.

Mury obronne mały|lewo|Makieta zamku: mury obronne i dom dwuskrzydłowy Wewnętrzny mur obwodowy powstał wraz z wieżą i domem mieszkalnym Rożemberków. Zewnętrzny mur nie był zbyt wysoki w celu dostosowania go do broni palnej. Powstał prawdopodobnie podczas wojen husyckich, za panowania księcia Bolka V Wołoszka. Został wzniesiony z kamienia łamanego i otynkowany. Jego zwieńczenie stanowiło blankowanie. Teren pomiędzy murami obrastała zieleń. Na podstawie wyników badań georadarowych z 2009 udało się ustalić, że w najgłębszym miejscu fosy mur miał ok. 4 m wysokości.

Dom dwuskrzydłowy Dwuskrzydłowy dom wzniesiony na planie litery L stanowił mieszkalną część zamku. W XIII wieku powstało skrzydło północne, a za panowania Bolka V Wołoszka prostopadłe do niego i bardziej okazałe skrzydło zachodnie. Kondygnacja budynku była zaopatrzona z dwóch stron w 11 okien i nadbudowana salą bez stropu, lecz z otwartą więźbą dachową.

Zespół bramny i fosa mały|Makieta zamku: zespół bramny i fosa Zespół bramny zamku był okazały. Składał się z piętrowego budynku z przejazdem bramnym poprzedzonego przedbramiem, wysokiej baszty czworobocznej przylegającej od północy do tego budynku i niskiej baszty flankującej południowy narożnik zamku.

Przypisy

Bibliografia

Zamek w Prudniku Kategoria:Śląskie zamki w Polsce Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Zamek w Prudniku Kategoria:Obiekty budowlane w Prudniku Kategoria:Zamki na ziemi prudnickiej