Helena Witkowska (ur. 21 maja 1870 w Kaliszu, zm. 1 listopada 1938 w Krakowie) – historyczka, nauczycielka, twórczyni koncepcji wychowania obywatelskiego i działaczka feministyczna.
Życie Urodziła się 21 maja 1870 roku w Kaliszu, jako córka Aleksandra i StanisławyDanuta Koźmian, Wychowanie obywatelskie w poglądach Heleny Witkowskiej (1870–1938), „Biuletyn Historii Wychowania”, 1998, nr 1 2, s. 16.. Po nagłej śmierci męża i córki wyjechała za granicę do SzwajcariiStefania Tatarówna, Śp. Helena Witkowska, „Lotos” R. 5, z. 12 z grudnia 1938, s. 361. Ukończyła w 1897 licencjat z nauk społecznych (licenciee es sciences sociales) na uniwersytecie w Genewie. Po powrocie do kraju przez rok pracowała jako nauczycielka historii w szkole Wiktorii Niedziałkowskiej we Lwowie (1898). Następnie uczyła historii Polski, historii powszechnej i geografii w pierwszym gimnazjum żeńskim w Krakowie (1899–1917)Informacja biograficzna w reedycji książki Heleny Witkowskiej, O prawach politycznych kobiet, nowa edycja Ewa Furgal, Kraków 2019, s. 5 wersja elektroniczna. Jednocześnie publikowała popularne zarysy historii Polski i powszechnej a także wypisy szkolne dla potrzeb swoich uczniów, współpracując w tym zakresie w latach 1906–1908 z Marceliną Kulikowską (zob. niżej). Od 1901 członkini i sekretarka wydziału Towarzystwa szkoły gimnazjalnej żeńskiej w Krakowie. Od 1912 do 1919 była nauczycielką i następnie także dyrektorką w szkole koedukacyjnej im. Marii Ramułtowej w Krakowie. W latach 1919–1923 uczyła na państwowych kursach nauczycielskich w Krakowie. Była wykładowczynią historii Polski i nauk obywatelskich na kursach wakacyjnych dla nauczycielstwa ludowego (1915, 1916, 1918, 1919–1922). W latach 1917–1923 nauczycielka nauk obywatelskich w miejskiej szkole gospodarstwa domowego w Krakowie, a następnie w państwowej szkole zawodowej żeńskiej w Krakowie (1923–1938)Danuta Koźmian, Wychowanie obywatelskie w poglądach Heleny Witkowskiej..., s. 17.. Od 1922 redagowała wraz Ludomirem Sawickim kwartalnik „Polska współczesna”. W 1928 wzięła udział we wszechświatowym zjeździe Służby społecznej (Service social) w ParyżuJadwiga Petrażycka-Tomicka, W służbie obywatelskiej i służbie społecznej, Kraków 1929, passim.. Od 1929 pracowała w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego jako instruktorka wychowania obywatelskiego. Była inspektorką „Nauki Społecznej” w KrakowieM.P. z1929 r. nr 275, poz. 634 „za zasługi na polu pracy narodowej i wychowawczo-społecznej”.. Twórczyni koncepcji wychowania państwowegoSzeroko na ten temat zob. Danuta Koźmian, Wychowanie obywatelskie w poglądach Heleny Witkowskiej..., s. 20–24; Danuta Koźmian, Zapomniana koncepcja wychowania obywatelskiego Heleny Witkowskiej (1870–1938), [w:] Zapomniani pedagodzy lat międzywojennych, red. Danuta Koźmian, Szczecin 1997, s. 81–116..
Zmarła na chorobę nowotworową 1 listopada 1938 w Krakowie i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim (kwatera XXXVI-płn-16)Stefania Tatarówna, Śp. Helena Witkowska, „Lotos” R. 5, z. 12 z grudnia 1938, s. 362.
Działalność Do 1914 działała w krakowskim środowisku emancypantek. Jedna z czołowych działaczek Towarzystwa Uniwersytetu Ludowego im. Adama Mickiewicza w Krakowie (1899–1914)W. Jamrożek, Idee edukacyjne polskiej socjalnej demokracji w Galicji do 1918, Poznań 1994, s. 137–144..
Podczas I wojny światowej była działaczką krakowskiego koła i członkinią Naczelnego Zarządu Ligi Kobiet Galicji i Śląska (1915–1918). Członkini Lewicowego Koła Kobiet w Krakowie (1916–1917). Od lutego 1917 wraz z Władysławą Weychert-Szymanowską kierowała Wydziałem Oświecenia Narodowego LKGiŚ. Autorka artykułów, a następnie redaktorka naczelna (1918–1919) czasopisma Ligi „Na posterunku”Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej. Od Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego do Ochotniczej Legii Kobiet (1908–1918/1919, Toruń 2001, s. 178, 215, 233–234, 241, 289, 296–297, 303–304 .. W ramach akcji samokształceniowej podróżowała do licznych kół Ligi a także Komitetów Narodowych z wykładami z historii PolskiHelena Witkowska, Z wędrówki po Zagłębiu, „Na posterunku” 1918, nr.35, s.6..
Po zjeździe zjednoczeniowym lig kobiet Galicji i Królestwa Polskiego w grudniu 1918 członkini Zarządu Naczelnego Ligi Kobiet PolskichJoanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej..., s. 306.. Od 1925 prezeska stowarzyszenia Służba Obywatelska, składającego się z nauczycielek szkół zawodowych żeńskich. Po przewrocie majowym opowiedziała się za sanacją. Od 1928 działaczka Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet.
27 listopada 1929 została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi.
Prace własne Pogląd na rozwój dziejowy, (Warszawa 1901) Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna O prawach politycznych kobiet, (Kraków 1903) reedycja 2019 w oprac. Ewy Furgał, Fundacja Przestrzeń Kobiet – wersja elektroniczna Komisja edukacji narodowej, (Warszawa 1905) Pedagogiczna Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Historia zjednoczenia Włoch, (Warszawa-Lwów-Kraków 1905) Radomska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Udział Galicji w powstaniach polskich, (Kraków 1906) [z Marceliną Kulikowską] Z naszych dziejów, (Kraków 1906) [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 1, Epoka piastowska. 1, Wiadomości wstępne Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 1, Epoka piastowska. 2, Ważniejsze wypadki i postacie dziejowe od zaprowadzenia chrześcijaństwa do podziału Polski na dzielnice przez Bolesława Krzywoustego (966-1138) Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 1, Epoka piastowska. 3, Ustrój państwowy i stosunki społeczne w Polsce piastowskiej Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 1, Epoka piastowska. 4, Ważniejsze wypadki i postacie dziejowe od podziału Polski na dzielnice do śmierci Kazimierza Wielkiego (1138-1370) Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską]Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 1, Epoka piastowska.5, Kultura w epoce piastowskiej Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 2, Epoka jagiellońska. 1, Unie i inkorporacje, Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1907) 2 Epoka Jagiellońska, 3, Sprawy religijne. Husytyzm i Reformacja, Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1908) 2 Epoka Jagiellońska, 2, Charakterystyki panujących w Polsce między r. 1370 a 1572, Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1908) Sprawy zagraniczne, wojny, zjazdy, stosunki z sąsiednimi państwami, Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna [z Marceliną Kulikowską] Czytania historyczne, (Warszawa 1908) Tworzenie się Rzeczypospolitej szlacheckiej i walka o jej naprawę, Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Czytania historyczne, (Warszawa 1908) 3, Czasy królów elekcyjnych, z. 1 : Charakterystyki panujących w Polsce od 1573 do 1795, Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Z dziejów ludzkości (Warszawa 1911) Dzieje ustroju Polski w zarysie (Warszawa 1913) Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Dni chwały, dni klęski. Obrazy z dziejów ojczystych (Kraków-Warszawa 1913) Tadeusz Kościuszko, (Kraków 1915) Śląska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Stosunki społeczne w Polsce niepodległej. Wyjątki z dzieł historyków (Warszawa 1916) Podlaska Biblioteka Cyfrowa – wersja elektroniczna Kultura w Polsce niepodległej, wyjątki z dziel historyków polskich, (Warszawa 1917) [z Wandą Krzyżanowską] Kozaczyzna. Wyjątki z dzieł historyków polskich (Warszawa 1918) Biblioteka Cyfrowa UMCS – wersja elektroniczna [z Wandą Krzyżanowską] Życiorysy znakomitych Polaków z czasów porozbiorowych, (Warszawa 1918) Nauka obywatelstwa, podręcznik dla seminariów nauczycielskich, szkól zawodowych i uniwersytetów powszechnych, (Warszawa 1919) [wraz z Ludomirem Sawickim] Nauka o Polsce współczesnej. Podręcznik dla VII stopnia szkoły powszechnej (Warszawa 1920) Elementarz obywatelski (Warszawa 1920) Unie, federacje, braterstwo narodów (Warszawa 1921) Obywatel, (Warszawa 1922) Kultura polska. Wyjątki z dzieł historyków polskich (Warszawa 1922) [z Wandą Krzyżanowską] Wodzowie narodu wyjątki z dziel historyków, (Warszawa 1923) Nauka obywatelstwa w żeńskich szkołach zawodowych, (Kraków 1929) [wraz Ludwiką Dobrzyńską-Rybicką] Obywatelstwo jako podstawa życia zbiorowego w odrodzonej Polsce (Poznań 1931)
Przypisy
Bibliografia Jadwiga Petrażycka-Tomicka, W służbie obywatelskiej i służbie społecznej, Kraków 1929, wersja elektroniczna Danuta Koźmian, Wychowanie obywatelskie w poglądach Heleny Witkowskiej (1870–1938), „Biuletyn Historii Wychowania”, 1998, nr 1 2, s. 16–26. Danuta Koźmian, Zapomniana koncepcja wychowania obywatelskiego Heleny Witkowskiej (1870–1938) [w:] Zapomniani pedagodzy lat międzywojennych, red. Danuta Koźmian. Szczecin 1997, s. 81–116.
Kategoria:Członkinie Ligi Kobiet Galicji i Śląska Kategoria:Członkinie Ligi Kobiet Polskich (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkinie Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet Kategoria:Ludzie urodzeni w Kaliszu Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Polskie feministki i feminiści Kategoria:Urodzeni w 1870 Kategoria:Zmarli w 1938