mały|Odznaka uczestniczki I Zjazdu Ligi Kobiet Galicji i Śląska (19 czerwca 1915) – Muzeum Narodowe w Krakowie mały|382x382px|Zarząd Koła Ligi Kobiet Galicji i Śląska w Białej (1916)
mały|379x379px|Delegacja Ligi Kobiet Galicji i Śląska do Kola Polskiego w Wiedniu 25 kwietnia 1917 (fot. Hansa Franka) Liga Kobiet Galicji i Śląska (do 1916 Liga Kobiet przy Naczelnym Komitecie Narodowym, od marca 1918 używano także nazwy Komitet Obywatelski Polek) – organizacja kobieca działająca w latach 1915–1918 na terenie zaboru austriackiego.
Powstanie Po wybuchu I wojny światowej i powstaniu formacji polskich walczących pod wodzą Józefa Piłsudskiego z Rosją, z inicjatywy działaczek postępowych i liberalnych w Galicji powstał szereg komitetów i organizacji kobiecych, które postanowiły wesprzeć pierwszych od powstania styczniowego żołnierzy polskich. Wzorem dla nich były działania podejmowane od 1913 roku przez Ligę Kobiet Pogotowia Wojennego w Królestwie Polskim. Na terenie Galicji działały wówczas różnego rodzaju „Komitety Pań” lub „Komitety Polek” m.in. Przemyślu, Nowym Sączu, Białej, Krakowie i Boguminie. Po powstaniu Legionów Polskich i Naczelnego Komitetu Narodowego działania te uzyskały z początkiem 1915 roku realne wsparcie ze strony kierujących Departamentem Organizacyjnym NKN socjalistów. Pierwsze koła Ligi powstały w Wadowicach i Oświęcimiu oraz w Dębicy na Śląsku CieszyńskimJoanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej. Od Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego do Ochotniczej Legii Kobiet (1908–1918/1919, Toruń 2001, s. 165.
19 czerwca 1915 odbył się w Krakowie I Zjazd Ligi Kobiet Galicji i Śląska, w którym poza reprezentantami NKN wzięły udział delegatki już istniejących kół: Kamila Jasińska z Suchej, Ewa Antoniewiczówna z Makowa, Kazimiera Żuławska z Zakopanego, Maria Rusocka z koła w Limanowej, Helena Kalmanowa z Żywca, Elżbieta Hellerówna z Oświęcimia, Zofia Pisarczykowa z Jaworzna, Maria Niwicka z Białej, Maria Gutowska z Chrzanowa, Jadwiga Strokowa, Ada Markowa oraz Wanda Bilewska z Krakowa, Adolfina Gorzycka, Natalia Wieleżyńska, Sława Langrodowa i Zofia Grybowska z Wiednia. Na zjeździe powołano do życia Ligę Kobiet, przy czym postanowiono, że zanim nastaną prawne i faktyczne warunki pozwalające na zorganizowanie Ligi Kobiet jako samodzielnego towarzystwa organizacja przyjmie nazwę „Ligi Kobiet przy Naczelnym Komitecie Narodowym”Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej ..., s. 169–173. Nowo powstała organizacja zjednoczyła działające dotąd osobno środowiska kobiece sympatyzujące z ruchem socjalistycznym, ludowym, liberalnym i konserwatywnym.
Działalność Wg przyjętego na I Zjeździe Ligi regulaminu głównym celem organizacji miało być współdziałanie i czynna pomoc kobiet polskich w walce o niepodległość Polski. Aby ów cel osiągnąć, miano zająć się zbiórką funduszy, zaopatrzeniem Legionów w odzież, żywność oraz leki i środki opatrunkowe. Miano zająć się rannymi i chorymi żołnierzami oraz zaopiekować się ich rodzinami. W sferze politycznej zadaniem Ligi było: podtrzymywanie ducha narodowego i szerzenie idei niepodległości [oraz] wytwarzanie w narodzie zaufania dla jedynej obecnej narodowej władzy Naczelnego Komitetu NarodowegoRegulamin Ligi Kobiet w Galicji, Kraków 1915, s. 1–2. W tym też duchu przez pierwszy okres swego istnienia Liga Kobiet prowadziła szeroką akcję propagandową organizując m.in. obchody rocznicowe, odczyty, pracę oświatową, a także kolportaż druków ulotnych i wydawnictwa Naczelnego Komitetu Narodowego. Program Ligi w kwestii rozwiązania sprawy polskiej pokrywał się wówczas z założeniami NKN. Dotyczyło to zarówno uznania Rosji za głównego wroga sprawy polskiej, jak wspierania Legionów oraz orientacji austro-polskiejSzerzej zob. na ten temat W. Suleja. Orientacja austro-polska w latach I wojny światowej (do aktu 5 listopada 1916 roku) Wrocław 1992, s. 129 i następne.
W tym pierwszym okresie działalności codzienna praca Ligi koncentrowała się w sekcjach odzieżowej, agitacyjno-oświatowej, dochodowo-skarbowej, opieki nad legionistami, opieki nad ludnością miejscową, szpitalnej oraz schroniskowej. Przy niektórych kołach, m.in. we Lwowie, działały od początku także sekcje równouprawnienia kobiet. Ważne miejsce w działalności Ligi zajmowała kwestia uświadomienia narodowego szerokich mas ludowych. Fundusze na swą działalność Liga czerpała z obowiązkowych składek członkowskich oraz ze zbiórek publicznych, a także licznie organizowanych imprez okolicznościowychJoanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej ..., s. 174. W sprawozdaniu za pierwszy rok działalności charakteryzując działalność organizacji stwierdzano:
„Liczne koła zbierają skrawki i ze sprzedaży ich również uzyskują poważne sumy. W całym szeregu miast koła otrzymują od kupców 2% od rachunków na rzecz Legionów, co w szczególności dobrze prze prowadzono w Samborze i w Stanisławowie. W Brzesku Liga utrzymuje sklep bławatny, w Rzeszowie prowadzi sprzedaż drobnej konfekcji, wyrobów kobiecych, artykułów spożywczych. W Tarnowie istnieje większy bazar, gdzie sprzedają hafty z Makowa, bieliznę, majolikę, kwiaty sztuczne. Liczne koła utrzymują szwalnie i pracownie krawieckie, kramy, prowadzą guzikarstwo i roboty tiulowe. W Śniatynie koło posiada chór, za którego występy pobiera opłaty. W Borysławiu otrzymano koncesję na kino. W Samborze i Turce koło wzięło w swoje ręce rozsprzedaż palm w palmową niedzielę. Przewodnicząca Ligi w Tenczynku zebrała pokaźny dochód za szczepienie ochronne przeciw ospie. Niektóre Koła wydały własnym nakładem i rozsprzedały kalendarzyki kieszonkowe i pocztówki. Te sposoby zdobywania funduszów są zarazem pożyteczne dla kraju i społeczeństwa, gdyż popierają przemysł krajowy, zwalczają próżniactwo i dają w wielu miejscach utrzymanie biednym rodzinom. Suma obrotu wszystkich Kół stanowi 458.911 K 02 h. a z dochodów od przedsiębiorstw wpłacono do N. K. N. jako należytość 10% 5.675 K 39 h., o ile sprawozdania tę rubrykę uwidoczniają. [...] Opieka nad legionistami, przebywającymi w polu, uwzględnia wszystkie potrzeby naszego wojska na froncie, jak również pośredniczy w załatwianiu jego spraw poza frontem. Wszystkie Koła posyłają na front w wielkich ilościach dziesiątki tysięcy sztuk, bieliznę zwykłą i ciepłą. Dość wspomnieć, że między innymi Liga lwowska miała poruczone sobie wyekwipowanie 2800 ludzi z II brygady. Olbrzymia ilość rzeczy ciepłych wełnianych, jak napierśników, nagolenników, napulśników, kominiarek, wkładów do butów etc. została wysłana w czasie akcji gwiazdkowej r. 1915. Do okopów posyłają Koła w dużej ilości słodycze wszelkiego rodzaju, tak bardzo tam pożądane. Masowe przesłanie słodyczy zostało zorganizowane z inicjatywy Naczelnego Zarządu w roku 1915, dla uczczenia rocznicy 6 sierpnia. Koła myślą również o potrzebach religijnych i umysłowych, o rozrywce dla ducha, tak koniecznej w czasie długich walk pozycyjnych. W tych celach wysłano z Krakowa ołtarzyki polowe dla I i II brygady. Niemal wszystkie Koła uczestniczą w wysyłce książek na front. Najwcześniej zorganizował tę rzecz Lwów i wykazuje dotąd z górą 1900 tomów, następnie Kraków wykazuje 1200 tomów, przy czym z Krakowa książki wysyłane są w formie biblioteczek w zamkniętych szafkach, po 50 książek każda”Sprawozdanie z działalności Ligi Kobiet Galicji i Śląska za pierwszy rok ..., s. 6.lewo|mały|374x374px|Zofia Moraczewska – przewodnicząca Ligi Kobiet Galicji i Śląska (1916–1918)Zawiązany na I Zjeździe stosunek zależności prawnej i organizacyjnej z NKN satysfakcjonował Ligę dopóki wydawało się, że istnieje zgoda co do drogi osiągnięcia niepodległości państwowej w całym obozie antyrosyjskim. Tymczasem od połowy 1915 narastały rozbieżności w ocenie perspektyw spraw polskich, a potem otwarty konflikt pomiędzy lewicą niepodległościową a konserwatywno-demokratycznym trzonem Naczelnego Komitetu Narodowego. Widomą tego oznaką był spór wokół werbunku do Legionów którego jedną stroną był szef Departamentu Wojskowego NKN Władysław Sikorski a z drugiej strony Józef Piłsudski. Na postawę wielu działaczek Ligi w tej sprawie wywierała wpływ ewolucja „siostrzanej” Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego w Królestwie, z którą od zjazdu odbytego w styczniu 1916 ściśle współpracowano, m.in. wydając wspólne pismo „Na posterunku”Joanna Dufrat, Kobiety w kręgu lewicy niepodległościowej ..., s. 177–180. Do zaognienia sytuacji przyczynił się także sam krakowski komitet powołując do życia 30 kwietnia 1916 roku Departament Opieki z konserwatystą Janem Hupką na czele. Formalnie Departament miał za zadanie ujednolicić, skoordynować i rozszerzyć obywatelską akcję na polu legionowej opieki wojennej. Intencją tego działania była jednak chęć konserwatystów i demokratów zminimalizowania wpływu socjalistów na działalność struktur terenowych, a także chęć przejęcia kontroli nad organizacją kobiecąPisze o tym wyraźnie w swych pamiętnikach Jan Hupka, Z czasów Wielkiej Wojny. Pamiętnik nie kombatanta, Niwiska 1936, s. 284–187. Na odbytym II Zjeździe Ligi w Krakowie (czerwiec 1916) spór z NKN ujawnił się już w sposób bardzo widoczny. Z jednej stron Zjazd formalnie podtrzymał związek z krakowskim komitetem, jednak wszystkie inne jego decyzje świadczyły o czymś wręcz przeciwnym, zarówno wybór nowego zarządu, jak i uchwała podkreślająca ścisły związek z Ligą w Królestwie, która właśnie opowiedziała się za Piłsudskim w sporze z DW NKN. Nadto zjazd domagał się od NKN przyznania delegatkom Ligi w komitecie takiego samego statusu, jaki miały inne organizacje. Tak zdecydowane posunięcia nie podobały się części działaczek związanych ze środowiskami konserwatywnymi oraz z Departamentem Wojskowym NKN. Spowodowało to powstanie dwóch frakcji w ramach organizacji kobiecej. W Zarządzie politykę nowej przewodniczącej Zofii Moraczewskiej popierały Bronisława Bobrowska, Regina Fleszarowa, Dorota Kłuszyńska, Aniela Krzyżanowska, Michalina Mościcka, Henryka Pawlewska, Władysława Weychert-Szymanowska i Jadwiga Tomicka. Przeciwne były: Maria Dobrowolska, Maria Kuszowa, Henryka Starzewska, Halina Zagórska i Anna ZakrzewskaKamila Cybulska, O niepodległość i prawa kobiet. Zofia Moraczewska 1873-1958. Życie i działalność, Warszawa 2021, s. 1–367, ..