Ceratozaur (Ceratosaurus) – wymarły rodzaj drapieżnego dinozaura z grupy teropodów. Nazwa wywodzi się ze starożytnej greki od słowa κερας/κερατος (keras/keratos) oznaczającego róg i σαυρος (sauros), czyli jaszczur. Osobniki tego rodzaju żyły w jurze późnej (od kimerydu do tytonu). Opisał go w 1884 amerykański paleontolog Othniel Charles Marsh w oparciu o prawie kompletny szkielet odkryty w Garden Park w Kolorado w skałach formacji Morrison. Gatunkiem typowym jest Ceratosaurus nasicornis.
Okaz z Garden Park pozostaje najkompletniejszym znanym szkieletem tego rodzaju. Od czasu jego odkrycia opisano zaledwie garstkę kolejnych okazów. W 1999 doniesiono o odkryciu pierwszego młodocianego osobnika. W 2000 ustanowiono dwa kolejne gatunki: Ceratosaurus dentisulcatus i Ceratosaurus magnicornis, na podstawie dwóch niekomplentych kośćców z Cleveland-Lloyd Dinosaur Quarry w Utah i z okolicy Fruity w Kolorado. Pewność tych gatunków zakwestionowano. Możliwe, że reprezentują one osobniki tego samego gatunku na różnych etapach wzrostu. Następnie niekompletny szkielet wydobyty został z formacji Lourinhã w Portugalii, co dostarczyło dowodu na obecność rodzaju poza Ameryką Północną. Fragmentaryczne szczątki odnotowano też w Tanzanii, Urugwaju i Szwajcarii, jednak ich przypisanie do rodzaju Ceratosaurus nie jest obecnie akceptowane przez większość paleontologów.
Ceratosaurus był średniej wielkości teropodem. Długość oryginalnego okazu szacuje się na 5,3 m bądź 5,69 m. Osobnik opisany pod nazwą Ceratosaurus dentisulcatus był większy, osiągał 7 m długości. Ceratozaur cechował się głęboką szczęką i żuchwą noszącymi proporcjonalnie bardzo długie, przypominające ostrza zęby, wydatnym, przypominającym grzebień rogiem leżącym w linii pośrodkowej na pysku oraz parą przypominających rogi grzebieni nad oczami. Bardzo krótkie kończyny przednie zachowały pełną funkcjonalność, ręce miały po cztery palce. Ogon miał długość zbliżoną do długości reszty ciała. Rząd niewielkich osteodermów przebiegał pośrodku szyi, grzbietu i ogona. Dodatkowe osteodermy mieściły się w nieznanych miejscach na ciele zwierzęcia.
Ceratosaurus użycza swej nazwy grupie ceratozaurów (Ceratosauria), kladowi teropodów, które oddzieliły się wcześnie z linii ewolucyjnej, z której pochodzą ptaki. Najbliższym krewnym ceratozaura wydaje się być argentyński Genyodectes, o podobnie wydłużonych zębach. Geologicznie starszy rodzaj Proceratosaurus z Anglii, choć pierwotnie opisany jako przypuszczalny przodek Ceratosaurus, później okazał się nie być z nim blisko spokrewniony. Ceratosaurus dzielił siedlisko z innymi dużymi teropodami, jak torwozaur czy allozaur. Istnieją przypuszczenia, że każdy z tych rodzajów zajmował inną niszę ekologiczną, co zmniejszało konkurencję. Ceratosaurus mógł polować na dinozaury roślinożerne, choć niektórzy paleontolodzy zasugerowali, że preferował zwierzęta wodne, takie jak ryby. Róg na nosie raczej nie służył jako broń, jak to pierwotnie wyobrażał sobie Marsh; prawdopodobnie miał znaczenie jedynie w pokazach.
Budowa thumb|Porównanie wielkości 2 okazów i człowieka. Holotyp Ceratosaurus nasicornis (USNM 4735) zaznaczono pomarańczem, a większy okaz UMNH VP 5278 na niebiesko Ceratosaurus miał budowę ciała typową dla dużych teropodów. Przemieszczał się na dwu silnych kończynach dolnych. Kończyny przednie były zredukowane. Okaz USNM 4735, pierwszy odkryty szkielet i holotyp Ceratosaurus nasicornis, mierzył wedle różnych źródeł 5,3 m lub 5,69 m długości. Pozostaje niejasne, czy chodzi o zwierzę w pełni wyrośnięte. Othniel Charles Marsh w 1884 zasugerował, że okaz ważył połowę tego, co współczesny mu allozaur. Bardziej współczesne doniesienia podają 418 kg, 524 kg lub 670 kg. Trzy kolejne szkielety odkryte w drugiej połowie XX wieku były znacznie większe. Pierwszy z nich, UMNH VP 5278, został nieoficjalnie oszacowany przez Jamesa Madsena na 8,8 m długości, później oszacowano go na 7 m. Obliczenia masy ciała przyniosły wynik 980 kg, 452 kg i 700 kg wedle różnych prac. Drugi szkielet, MWC 1, był nieco mniejszy niż UMNH VP 5278. Ceratozaur ten ważyć mógł 275 kg. Trzeci, jeszcze nieopisany okaz BYUVP 12893 miał być największym spośród odkrytych do tej pory, ale szacunków jeszcze nie opublikowano. Długość innego okazu, ML 352, odkrytego w Portugalii w 2000 oszacowano na 6 m, a masę ciała na 600 kg.
thumb|left|Ceratosaurus nasicornis w wizji artysty Dokładna liczba kręgów pozostaje nieznana z powodu kilku luk w kręgosłupie holotypu Ceratosaurus nasicornis. Przynajmniej 20 kręgów budowało odcinek szyjny i grzbietowy przed kością krzyżową. Pośrodku szyi trzony kręgów cechowała równa długość i wysokość, podczas gdy w części proksymalnej i dystalnej trzony były krótsze niż wyższe. Wystające do góry wyrostki kolczyste były względnie duże i – w odcinku grzbietowym – osiągały wysokość równą długości trzonu. Kość krzyżowa wyginała się łukowato do góry. Tworzyło ją sześć zrośniętych kręgów krzyżowych. W części środkowej trzony kręgów cechowały się znacznie zredukowaną wysokością, podobnie jak w przypadku pewnych innych Ceratosauria. Ogon obejmował około 50 kręgów i osiągał około połowy całkowitej długości zwierzęcia. U holotypu jego długość szacuje się na 2,84 m. Ogon był wysoki dzięki wysokim wyrostkom kolczystym i wydłużonym szewronom, zlokalizowanym poniżej trzonów kręgów. Jak u innych dinozaurów, stanowił on przeciwwagę dla przedniej części ciała i zawierał silny mięsień ogonowo-udowy, odpowiedzialny za ruch do przodu podczas poruszania się, ciągnący podczas skurczu w tył górną część biodra.
thumb|upright|right|Cechy charakterystyczne czaszki Ceratosaurus: połączone kości nosowe tworzące wydatny róg nosowy (góra), bardzo długie zęby szczęki (dół). Okaz MWC 1 z Fruity w stanie Kolorado, wystawiany przez lokalne Dinosaur Journey Museum Łopatka łączyła się z kością kruczą, tworząc pojedynczą kość bez widocznej linii połączenia. Holotyp Ceratosaurus nasicornis znaleziono z zachowanymi połączeniami stawowymi lewej kończyny górnej, w tym niekompletnej ręki. Pomimo rozłączenia podczas preparatyki wykonano zawczasu odlew dokumentujący pierwotne ułożenie kości względem siebie. W żadnym znanym okazie nie zachowały się kości nadgarstka. Skłoniło to niektórych badaczy do poglądu, jakoby nadgarstek w ogóle u ceratozaura nie występował. W pracy z 2016 Matthew Carrano i Jonah Choiniere zasugerowali, że jedna lub więcej chrząstek (a nie kości) nadgarstka były prawdopodobnie obecne. Wskazywała na to zarówno przerwa między kośćmi przedramienia i śródręcza, jak i tekstura powierzchni w obrębie przerwy widoczna na odlewie. W przeciwieństwie do większości bardziej zaawansowanych ewolucyjnie teropodów o tylko trzech palcach każdej dłoni (I–III) Ceratosaurus zachował ich cztery, choć palec IV uległ był redukcji. Pierwsza i czwarta kość śródręcza były krótkie, a druga nieznacznie dłuższa od trzeciej. Śródręcze i przede wszystkim paliczki proksymalne były proporcjonalnie bardzo krótkie, inaczej niż u większości innych bazalnych teropodów. W holotypowym znalezisku zachowały się tylko paliczki palców II, III i IV. Całkowita liczba paliczków pozostaje nieznana. Anatomia I kości śródręcza wskazuje na obecność paliczków I palca. Z kolei stopa kończyła się trzema dźwigającymi ciężar ciała palcami II–IV. Palec I, u teropodów zazwyczaj zredukowany do narządu szczątkowego i niedotykający w ogóle podłoża, w przypadku holotypu nie zachował się. Marsh w swym oryginalnym opisie z 1884 przypuszczał, że palec ten w ogóle nie istniał u Ceratosaurus, ale Charles Gilmore w monografii z 1920 zauważył miejsce połączenia na II kości śródstopia, wskazujące na obecność I palca.
Co niezwykłe u teropodów, Ceratosaurus posiadał małe, wydłużone, nieregularnie ukształtowane osteodermy leżące na płaszczyźnie pośrodkowej ciała. Znaleziono je powyżej wyrostków kolczystych kręgów szyjnych 4 i 5 oraz ogonowych od 4 do 10. Prawdopodobnie tworzyły one ciągły rząd, który mógł rozciągać się od głowy do większej części ogona. Jak sugerował Gilmore w 1920, ich ułożenie w skale prawdopodobnie odzwierciedla rzeczywiste ułożenie w ciele żyjącego zwierzęcia. Osteodermy powyżej ogona znaleziono w odległości od 25 do 38 mm od wyrostków kolczystych. Prawdopodobnie pomiędzy nimi mieściły się mięśnie i skóra. Natomiast w przypadku szyi osteodermy znajdowały się znacznie bliżej wyrostków kolczystych. Poza płaszczyzną pośrodkową skóra zawierała dodatkowe osteodermy, czego dowodem jest mierząca 58 na 70 mm mniej więcej czworokątna płyta znaleziona z holotypem. Nie wiadomo, jaką pozycję zajmowała na ciele zauropsyda za jego życia. Okaz UMNH VP 5278 obejmował również mniejsze osteodermy, nieokreślonego kształtu. Choć większość znaleziono w odległości do 5 m od szkieletu, nie łączyły się bezpośrednio z żadnym z kręgów, inaczej niż u holotypowego Ceratosaurus nasicornis. Uniemożliwia to wnoszenie o ich rozmieszczeniu w ciele zwierzęcia.
Czaszka thumb|left|Holotypowa czaszka Ceratosaurus nasicornis widziana z góry i z boku wedle Gilmore’a, 1920. Obecnie (2019) uważa się, że jej rekonstrukcja z góry jest nadmiernie poszerzona Czaszka względem reszty ciała była dość duża. Mierzyła 55 cm długości w holotypie Ceratosaurus nasicornis od czubka pyska do kłykcia potylicznego łączącego się z dźwigaczem. Szerokość czaszki trudno było ustalić z powodu ciężkich zniekształceń, jakich doznała. Rekonstrukcję Gilmore’a z 1920 później uznano za nadmiernie poszerzoną. Pomiar niemal kompletnej czaszki MWC 1 dał wynik 60 cm długości i 16 cm szerokości. Była ona nieco bardziej wydłużona niż czaszka holotypu. Tył czaszki charakteryzowała trochę lżejsza budowa niż u niektórych innych wielkich teropodów dzięki rozległym otworom w czaszce. Szczęka i żuchwa były głębokie, wspierały bowiem proporcjonalnie duże zęby. Kość łzowa budowała nie tylko tylny brzeg okna przedoczodołowego, dużego otworu leżącego pomiędzy nozdrzem zewnętrznym a okiem, ale także część jego górnego ograniczenia, inaczej niż u przedstawicieli blisko spokrewnionej rodziny Abelisauridae. Kość kwadratowa, łącząca się z żuchwą poprzez staw swą dolną częścią, była pochylona, wobec czego staw żuchwowy pierwotny uległ był przemieszczeniu w tył względem kłykcia potylicznego. Prowadziło to także do poszerzenia podstawy bocznego okna skroniowego, dużego otworu leżącego za oczami.
Najbardziej wyróżniającą cechą ceratozaura był wydatny róg usytuowany na czaszce za nozdrzami, budowany przez połączone guzowatości obu kości nosowych. Znana jest jedynie kostna część rogu. U współcześnie żyjących zwierząt rogatych kość wspiera keratynową pochewkę. Podstawa rogu jest gładka, ale górne ⅔ pomarszczone i pokryte bruzdami, którymi za życia przebiegały naczynia krwionośne. W przypadku holotypu kostny róg mierzył 13 cm długości i 2 cm szerokości u podstawy, ale szybko zwężał się do 1,2 cm. Wysokość jego wynosiła 7 cm. Dłuższy i niższy był w czaszce MWC 1. Za rogiem nosowym kości nosowe tworzyły owalne wyżłobienie. Oba twory stanowią autapomorfie Ceratosaurus, pozwalające odróżnić go od spokrewnionych z nim rodzajów. Poza dużym rogiem na nosie Ceratosaurus posiadał mniejsze, półokrągłe przypominające rogi grzebienie naprzeciwko oczu, przypominające te obserwowane u Allosaurus. Budowały je kości łzowe. U osobników młodocianych wszystkie 3 rogi były mniejsze niż u dorosłych, a dwie połówki kostnego rogu nosowego nie były jeszcze połączone.