Franciszek Józef Unrug (ur. 11 grudnia 1887 w Oschatz, zm. 19 stycznia 1945) – polski ziemianin z rodu Unrugów, uczestnik powstania wielkopolskiego, porucznik czasu wojny ZWZ-AK pod pseudonimem „Dąb”, członek komendy Okręgu Poznań Armii Krajowej, szef organizacji Uprawa i Kierownictwa Walki Cywilnej dla ziem wcielonych do Rzeszy, działacz rolniczy i łowiecki.
Rodzina, młodość i praca Franciszek Unrug urodził się 11 grudnia 1887 roku w Oschatz w majątku rodzinnym matki Amelii von Hachez (ur. ok. 1860). Pochodził z rodu Unrugów herbu własnego. Jego ojcem był Antoni Ignacy Unrug, późniejszy tytularny generał Wojska Polskiego, starszym bratem ppłk Wiktor Zygmunt Unrug, stryjem Wiktor Unrug ochotnik w powstaniu wielkopolskim, a braćmi stryjecznymi ojca: adm. Józef Unrug i jego brat rtm. Michał Unrug. W dzieciństwie i młodości mieszkał w majątku Piotrowo. Podczas nauki w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu należał do Towarzystwa Tomasza Zana. W 1918 roku współorganizował Straż Obywatelską w Poznaniu, a następnie walczył w powstaniu wielkopolskim.
Potem zajął się pracą w majątku żony Zofii z Dąbskich herbu Godziemba (ur. w 1889) w Wyszakowie, którą poślubił w 1924 roku. Miał z nią córkę Antoninę (1925-1982). Wychowywał też jej dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa ze Stanisławem Emilem Rembowskim, poległym w wojnie z bolszewikami 18 sierpnia 1920 roku: Elżbietę Sokolnicką (1916-1944), poległą podczas powstania warszawskiego i Macieja Rembowskiego (1920-2010), żołnierza ZWZ-AK, walczącego w powstaniu warszawskim w Zgrupowaniu Pułku Baszta.
Angażował się w różnorodną działalność społeczną i edukacyjną w licznych organizacjach. Był patronem Towarzystwa Czytelni Ludowych, współorganizatorem kursów rolniczych w ramach Wielkopolskiego Związku Kółek Rolniczych oraz Poznańskiego Oddziału Polskiego Związku Myśliwych. Z zamiłowania był leśnikiem i hodowcą zwierzyny.
Działalność w konspiracji Po wybuchu II wojny światowej zgłosił się do Cyryla Ratajskiego, organizującego podziemne władze Poznania i województwa poznańskiego. Działał w Służbie Zwycięstwu Polski od października 1939 roku. Przewodził konspiracyjnej organizacji ziemiaństwa Uprawa-Tarcza w Wielkopolsce. Na rozkaz Ratajskiego i lokalnego delegata rządu Adolfa Bnińskiego, wbrew swej woli wystąpił o wpisanie na Volkslistę dla ułatwienia pracy podziemnej. Po utworzeniu Delegatury Rządu dla ziem wcielonych do Rzeszy Bniński powierzył mu tamtejsze Kierownictwo Walki Cywilnej. Jednocześnie w sztabie Komendy Okręgu Poznańskiego ZWZ-AK objął funkcję szefa Uprawy, jako jej wydziału. Miał dominujący udział w procesach scaleniowych AK z grup konspiracyjnych na terenie powiatu średzkiego. Na początku 1942 roku był koordynatorem tworzenia Inspektoratu Środa Armii Krajowej oraz faktycznym przywódcą lokalnych środowisk podziemnych.
Współorganizował i finansował akcję ukrywania polskich książek i dzieł sztuki oraz wydawanie konspiracyjnej prasy, m.in. czasopisma Dla Ciebie Polsko. W swoim majątku ukrywał aparat radiowy, umożliwiający prowadzenie nasłuchów. Uczestniczył w przygotowywaniu ziemianek dla ukrywających się zbiegłych jeńców angielskich w przylegającym do jego majątku lesie. Udzielał pomocy ukrywającym się partyzantom. Organizował przerzucanie do Generalnego Gubernatorstwa, na cele konspiracji, złota i kosztowności ukrytych przez wysiedlonych z Wielkopolski ziemian. Kurierem był jego bliski współpracownik w AK rtm. Michał Kwaliaszwili. Kupował broń od niemieckich żołnierzy. Michał Kwaliaszwili napisał we wspomnieniach z 1943 roku:
Po raz pierwszy został aresztowany 8 lutego 1941 roku za pomoc ukrywającemu się por. Edmundowi Horowskiemu. Udało mu się jednak oddalić zarzuty o współpracę z polską konspiracją. Poręczenia udzieliła mu Ruth Unruh, właścicielka majątku Ulejno ze zniemczonej linii międzychodzkiej rodu Unrugów. Po niedługim pobycie w areszcie został zwolniony i kontynuował działalność konspiracyjną. Została ona przerwana dopiero jesienią 1943 roku, gdy na skutek podejrzeń Niemcy przesiedlili go z rodziną do Gifhorn, gdzie otrzymał funkcję nadzorcy tamtejszych lasów. Jego majątkiem kierował odtąd niemiecki zarządca.
Gdy w efekcie nieudolnego przyjęcia zrzutu broni, a następnie wsypy w Inspektoracie Środa, doszło do dekonspiracji wielkopolskich struktur AK w 1944 roku, okupanci trafili na ślady wcześniejszej aktywnej działalności Franciszka Unruga. Na wniosek Gestapo w Poznaniu został aresztowany 7 lipca 1944 roku i osadzony w obozie karno-śledczym w Żabikowie. Równocześnie poddawany był brutalnemu śledztwu w Domu Żołnierza w Poznaniu, lecz nie ujawnił żadnych tajemnic organizacyjnych. 21 grudnia tego roku zesłany został do obozu koncentracyjnego Stutthof i zmarł z wycieńczenia w czasie marszu śmierci 19 stycznia 1945 roku.
Upamiętnienie Franciszek Unrug został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Armii Krajowej i Medalem Wojska Polskiego. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu (kwatera VPf-2-23)Informacje na stronie um.poznan.pl. W Środzie Wielkopolskiej jest ulica jego imienia. mały|Grób Franciszka Unruga na Cmentarzu Górczyńskim Zobacz też Unrugowie
Przypisy
Bibliografia
Franciszek Unrug Kategoria:Członkowie Towarzystwa Tomasza Zana Kategoria:Powstańcy wielkopolscy (1918–1919) Kategoria:Polscy ziemianie (II Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy działacze rolniczy Kategoria:Polscy hodowcy Kategoria:Polscy myśliwi Kategoria:Polscy leśnicy Kategoria:Ludzie związani ze Środą Wielkopolską Kategoria:Członkowie Komend Okręgów AK Kategoria:Członkowie Kierownictwa Walki Cywilnej Kategoria:Więźniowie obozu karno-śledczego w Żabikowie Kategoria:Ofiary KL Stutthof Kategoria:Polskie ofiary niemieckich obozów koncentracyjnych Kategoria:Urodzeni w 1887 Kategoria:Zmarli w 1945 Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Wojska Polskiego Kategoria:Członkowie „Uprawy”