Katopsbatar (Catopsbaatar) – wymarły rodzaj ssaka z rzędu wieloguzkowców. Zamieszkiwał tereny dzisiejszej Mongolii w późnym kampanie, około 72 miliony lat temu. Pierwsze skamieniałości znaleziono we wczesnych latach siedemdziesiątych XX wieku. Na ich podstawie w 1974 wyróżniono nowy gatunek w rodzaju Djadochtatherium, D. catopsaloides. Nazwa gatunkowa odwołuje się do podobieństwa zwierzęcia do rodzaju Catopsalis, gdzie przeniesiono go w 1979. W końcu w 1994 umieszczono go w odrębnym rodzaju Catopsbaatar, nazwanego od greckich i mongolskich słów oznaczających „widocznego bohatera”. Odnaleziono 5 czaszek, jeden trzonowiec i jeden szkielet obejmujący czaszkę, stanowiący najbardziej kompletny z okazów. Catopsbaatar należy do rodziny Djadochtatheriidae.
Czaszka Catopsbaatar mierzy 70 mm długości. Z zewnątrz wyglądem przywodzi na myśl czaszki gryzoni. Ciężko zbudowana i szeroka, miała łuki jarzmowe silnie rozszerzające się ku bokom. Oczodoły były mniejsze i umieszczone bardziej w tyle niż u jego krewnych, pysk był natomiast bardziej wydłużony. Półokrężne krawędzie po boku czaszki stanowiły miejsca przyczepu mięśni poruszających żuchwą, silną i bardzo wydłużoną. Zwierzę miało bardzo potężne siekacze, a zęby policzkowe dźwigały wiele guzków (skąd bierze się nazwa rzędu wieloguzkowców). Kości miednicy różniły się od spotykanych u innych multituberkulatów, gdyż nie łączyły się ze sobą. Na kostkach widniała ostroga, prawdopodobnie przypominająca obserwowaną dziś u samca dziobaka i kolczatki, nie ma jednak śladów wskazujących na obecność kanału jadowego występującego u dziobaka.
Ostrogi Catopsbaatar i innych mezozoicznych ssaków mogły służyć ochronie przed drapieżnikami, w tym dinozaurami z grupy teropodów. Wieloguzkowce uważa się za żyworodne. Fakt posiadania przez nie włosów wskazuje na stałocieplność. Wieloguzkowce były wszystkożercami. Catopsbaatar dysponował silnymi mięśniami szczęk oraz siekaczami doskonale zaadaptowanymi do gryzienia twardych nasion, ruchem żującym kierującym się do tyłu. Multituberkulatom przypisuje się postawę z rozcapierzonymi kończynami, być może Catopsbaatar potrafił skakać. Znany jest on z formacji Red Beds of Hermiin Tsav i Barun Goyot w Mongolii, powstałych w tym samym czasie, jakieś 72 miliony lat temu.
Taksonomia thumb|upright|left|3 czaszki z żuchwami (A i B zebrane w 1975, C w 1999), widać różnice w wielkości związane z wiekiem W 1970 i 1971 polsko-mongolska ekspedycja paleontologiczna prowadziła badania w formacji Red Beds of Hermiin Tsav w mongolskiej części pustyni Gobi. Około 100 okazów zebranych z 4 lokalizacji znajduje się w posiadaniu PAN w Warszawie. ⅔ kolekcji stanowią wieloguzkowce, wymarły rząd ssaków o uzębieniu nasuwającym na myśl gryzonie, nazwane tak z powodu licznych guzków na zębach trzonowych. W 1974 polska paleontolożka Zofia Kielan-Jaworowska nazwała nowy gatunek mongolskiego wieloguzkowca z rodzaju Djadochtatherium mianem D. catopsaloides, uznając za holotyp okaz ZPAL MgM–I/78 z polskiej kolekcji. Epitet gatunkowy odnosi się do podobieństwa zwierzęcia do północnoamerykańskiego gatunku Valenopsalis joyneri, pierwotnie umieszczonego w rodzaju Catopsalis, który wedle Kielan-Jaworowskiej mógł potencjalnie być jego potomkiem. Okaz, zebrany w Hermiin Tsav I, stanowi prawie kompletna czaszka młodocianego ssaka, częściowo uszkodzona. Kielan-Jaworowska przypisała też inne okazy do tego gatunku: zniszczoną czaszkę dorosłego osobnika bez szczęki i żuchwy (ZPAL MgM–I/79), czaszkę z fragmentarycznymi elementami, których brakowało w czaszce poprzedniej (ZPAL MgM–I/80) i trzonowca z fragmentem kości (ZPAL MgM–I/159 z Barun Goyot z Khulsan, jedyny okaz niepochodzący z Hermiin Tsav).
Kielan-Jaworowska i amerykański paleontolog Robert E. Sloan uznali rodzaj Djadochtatherium za młodszy synonim Catopsalis, tworząc nowe połączenie C. catopsaloides w 1979. Amerykańscy badacze Nancy B. Simmons i Miao Desui przeprowadzili w 1986 analizę kladystyczną, z której wynikało, że Catopsalis stanowi takson parafiletyczny (nienaturalny) i C. catopsaloides wymaga własnej nazwy rodzajowej. Kielan-Jaworowska poszła za sugestią Simmonsa i Miao, przenosząc C. catopsaloides do własnego, monotypowego przeto rodzaju Catopsbaatar w 1994. Catops pochodzi z greki od katoptos („widoczny”, „ewidentny”); baatar pochodzi z języka mongolskiego i oznacza „bohatera”. Nazwa odnosi się do podobieństwa Catopsbaatar do rodzaju Catopsalis (podobnie jak epitet gatunkowy). Sama nazwa Catopsalis składa się greckich słów oznaczających „widoczny” i „tnące nożyce” (psalis). thumb|Okaz PM120/107, widziany od dołu Później w 1994 Kielan-Jaworowska i ormiański paleontolog Petr P. Gambaryan wspomnieli kręgi ogonowe, które mogły należeć do Catopsbaatar; wniosek taki jest jednak niepewny, jako że mógł je też pozostawić blisko spokrewniony Tombaatar (nazwany w 1997). Czwarta czaszka (PIN 4537/4, należąca do osobnika młodocianego), odkryta podczas ekspedycji radziecko-mongolskiej w 1975, wspomniana została przez Gambaryana i Kielan-Jaworowską w 1995. Kanadyjski paleontolog Phillip J. Currie znalazł nowy okaz Catopsbaatar w 1999 podczas wyprawy Dinosaurs of the Gobi, zorganizowanej przez American Nomadic Expeditions Company. Przechowywany przez Mongolską Akademię Nauk w Ułan Bator jako PM120/107, stanowi najkompletniej zachowany okaz. Składa się z kompletnej czaszki (być może lekko spłaszczonej) i niepełnego szkieletu dorosłego osobnika. Kończyny przednie i tylne są raczej kompletne. Wcześniej nie znano kończyn tego rodzaju, zachowują się one u wieloguzkowców rzadko. Kości biodrowe zostały skradzione i zniszczone przez ucznia na wycieczce w Muzeum Historii Naturalnej w Oslo podczas preparatyki w 2000. Okaz opisali w 2002 Kielan-Jaworowska, norweski paleontolog Jørn Hurum, Currie i mongolski badacz Rinchen Barsbold, wspominając także inną czaszkę należącą do młodocianego osobnika (PIN 4537/5), którą znaleziono podczas ekspedycji w 1975. Catopsalis joyneri, na którym opiera się nazwa C. catopsaloides, został przeniesiony do nowego rodzaju Valenopsalis w 2015.
Ewolucja Catopsbaatar zalicza się do rzędu wieloguzkowców należących do infragromady alloterów w obrębie gromady ssaków, jednak poza żyworodnymi. Multituberkulaty cechują się licznymi niskimi guzkami na zębach przedtrzonowych i trzonowych, ułożonymi w podłużne rzędy. Jest to najlepiej poznana grupa ssaków ery mezozoicznej, zdominowanej przez dinozaury. Najwcześniejsze pozostałości wieloguzkowców pochodzą z okresu jury. Grupa te przetrwała wymieranie kredowe, obecna w zapisie kopalnym jeszcze w eocenie. Wymarła być może na skutek konkurencji ze ssakami wyższymi, takimi jak gryzonie. Wieloguzkowce znane były głównie z pozostałości zębów, szczęki i żuchwy aż do lat 20. XX wieku, kiedy odkryto bardziej kompletne okazy – najpierw w Azji, potem i na innych kontynentach. Jednak elementy szkieletu pozaczaszkowego trafiają się rzadko.
Kielan-Jaworowska pierwotnie zaliczyła Catopsbaatar do rodziny Taeniolabididae w 1974. W 1994 zasugerowała, że Djadochtatherium było bliskie przodkom Catopsbaatar. Wraz z Hurumem wprowadzili nową rodzinę wieloguzkowców Djadochtatheriidae, którą umieścili w nowym podrzędzie Djadochtatheria, w 1997. Rodzina obejmowała rodzaje Djadochtatherium, Catopsbaatar, Kryptobaatar i Tombaatar, wszystkie z pustyni Gobi. Rodzina różni się od innych multituberkulatów (i innych ssaków) przednimi brzegami pyska zbieżnymi z łukami jarzmowymi, dzięki czemu pysk osiągał kształt trapezoidalny, kiedy się nań patrzy z góry. W ogólności inne ssaki miały pyski o bocznych brzegach zakrzywionych do wewnątrz do przodu od łuków jarzmowych. Kielan-Jaworowska i Hurum dokonali rewizji wyższych rang multituberkulatów w 2001, zastępując podrząd Djadochtatheria nadrodziną Djadochtatherioidea umieszczoną w podrzędzie Cimolodonta. thumb|Porównanie czaszek Kryptobaatar (A), Djadochtatherium (B) i Catopsbaatar (C), zaznaczone miejsca przyczepu mięśnia otoczone grzebieniami skroniowymi Poniższy kladogram prezentuje miejsce Catopsbaatar wśród wieloguzkowców wedle Kielan-Jaworowskiej i Huruma, 1997:
Budowa Czaszka thumb|left|Rekonstrukcja osobnika w agresywnej postawie, z rozstawionymi na boki kończynami i ostrogami na kostkach jak u dzisiejszego dziobaka Najkompletniejsza czaszka dorosłego katopsbatara (okaz PM 120/107) mierzy 63 mm długości i 55 mm szerokości z żuchwą długości 41 mm. Dla porównania czaszka holotypowego okazu młodocianego (ZPAL MgM–I/78) ma 53 mm długości i 56 mm szerokości, żuchwa mierzy 35 mm. Największa czaszka dorosłego katopsbatara (ZPAL MgM–I/79) liczy sobie 70 mm długości, ale z powodu jej niekompletności pozostałe wymiary są nieznane. Catopsbaatar był większy od swych krewnych Kryptobaatar i Djadochtatherium. Multituberkulaty miały względnie duże czaszki na krótkich szyjach. Ich czaszki były proporcjonalnie dłuższe i szersze niż należące do gryzoni czy torbaczy podobnej wielkości. Zewnętrzny wygląd ich głów mógł przypominać głowę gryzoni.
Ciężko zbudowana czaszka Catopsbaatar cechowała się szerokimi brzegami. Była krótsza pośrodkowo niż po bokach, jako że grzebień karkowy na tyle głowy zakrzywiał się do środka, tworząc wcięcie na tylnym brzegu czaszki. Łuki skroniowe były silnie poszerzone ku bokom. Szerokość czaszki w płaszczyźnie przechodzącej przez łuki jarzmowe osiągała 85% jej długości. Przednia część oczodołów była przesunięta bardziej w tył niż u innych Djadochtatheriidae, skutkując bardziej wydłużonym pyskiem (65% długości czaszki) i niewielkimi oczodołami. Kość przedszczękowa rozciągała się na mniej niż ⅔ długości pyska przed oczami, będąc krótsza niż u Kryptobaatar. Tworzyła część twarzy i podniebienia. Djadochtatheriidae miały grzebień przedszczękowy na granicy między tymi dwoma częściami, widoczny przy oglądaniu czaszki od spodu. Podniebienna część kości przedszczękowej była wklęsła, zawierała wiele losowo ułożonych otworów odżywczych. Kość nosowa budowała górną część pyska. Była względnie szeroka, szersza ku tyłowi. Jej przedni skraj pokrywały nieregularnie rozmieszczone otwory na naczynia. Szew między kośćmi nosową a czołową był w mniejszy, równocześnie w większym stopniu zaostrzony ku przodowi niż u krewnych Catopsbaatar. thumb|Fotografie stereo ukazujące prawie kompletną czaszkę dorosłego osobnika PM 120/107 z góry, z boku i od spodu Kość szczękowa była rozległa, budowała większą część boku pyska. Nosiła wszystkie górne zęby prócz siekaczy. Otwory podoczodołowe były u jednych osobników szczelinowate, u innych zaś okrągłe. Ich liczba wahała się od 1 do 3. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech twarzy Catopsbaatar stanowił bardzo duży przedni grzebień jarzmowy na boku szczęki, stanowiący miejsce przyczepu mięśni poruszających żuchwą. Przerastał wysokością swe odpowiedniki u innych Djadochtatheriidae z wyjątkiem Djadochtatherium, różniąc się odeń kształtem raczej półokrągłym niż mniej więcej trapezoidalnym (u innych rodzajów grzebień był eliptyczny). Przedni brzeg przedniego grzebienia jarzmowego był pogrubiony, tworząc wybrzuszenie po boku pyska, widoczne z boku i z góry. Dolna część szwu pomiędzy kośćmi szczękową i łuskową rozciągała się wzdłuż tylnej granicy przedniego grzebienia jarzmowego. Wyrostki podniebienne kości szczękowej tworzyły większą część podniebienia. Otwór podniebienny większy miał płytkie bruzdy kierujące się ku przodowi. Torus postpalatinus, kostne uwypuklenie na podniebieniu, było mniej wydatne niż u Tombaatar. Kość czołowa była duża i tworzyła większą część sklepienia czaszki. Szew między kośćmi czołową i ciemieniową przybierał kształt litery U w środkowej części, zaostrzonej ku tyłowi. Podobnie wyglądało to u Kryptobaatar, ustępując jednak głębokością, litery U były u niego mniejsze. Różniło się w tym względzie i Djadochtatherium o węższej, V-kształtnej budowie szwu między rzeczonymi kośćmi. thumb|left|Rekonstrukcja czaszki dorosłego zwierzęcia widzianej z góry, z dołu i z boku. Uwzględniono górne przedtrzonowce P1 i P3, mimo że znikały one ze starzeniem się zwierzęcia