Koniugacja w języku polskim → podstawowe paradygmaty odmiany polskiego czasownika. W języku polskim istnieją trzy koniugacje, utworzone na podstawie odmiany czasowników w czasie teraźniejszym.

W języku polskim, w przeciwieństwie do innych języków, czasownikom nie można przypisać tego samego wzorca odmiany. Z uwagi na to, że różnice dotyczą przede wszystkim czasu teraźniejszego, podziału dokonuje się według różnic w tym czasie. Polskie czasowniki odmieniają się według trzech koniugacji.

Koniugacja I Koniugacja I obejmuje te czasowniki, które w I osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego mają końcówkę -ę, a w drugiej osobie -esz. Należą tu m.in. takie czasowniki, jak nieść, pisać, kopać.

nieść pisać kopać niosę piszę kopię niesiesz piszesz kopiesz niesie pisze kopie niesiemy piszemy kopiemy niesiecie piszecie kopiecie niosą piszą kopią

Wszystkie osoby mają tę samą końcówkę, dodawaną niezależnie od oboczności w temacie czasownika. Wymiana o → e, która zachodzi w niosę → niesiesz, jest niezależna od koniugacji. W koniugacji I można zaobserwować typową dla niej zmianę z twardej spółgłoski tematycznej na miękką: m → m`: dmę → dmiesz w → w`: rwę → rwiesz d → dź: jadę → jedziesz t → ć: zamiotę → zamieciesz n → ń: tonę → toniesz s → ś: niosę → niesiesz z → ź: wiozę → wieziesz Spółgłoski k i g wymieniają się z historycznie miękkimi cz i ż: k → cz: tłukę → tłuczesz g → ż: strzygę → strzyżesz Jeśli temat czasownika koniugacji I zakończony jest na spółgłoskę miękką (zarówno fonetycznie jak i historycznie), temat nie zmienia się w żadnej osobie: daję → dajesz, kopię → kopiesz. gwiżdżę → gwiżdżesz, płaczę → płaczesz

Koniugacja II Koniugacja II obejmuje te czasowniki, które w I osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego mają końcówkę -ę, a w drugiej osobie -isz, -ysz.

ganić suszyć płacić ganię suszę płacę ganisz suszysz płacisz gani suszy płaci ganimy suszymy płacimy ganicie suszycie płacicie ganią suszą płacą

Temat koniugacji II jest zakończony na spółgłoskę fonetycznie lub historycznie miękką: gonię → gonisz, łowię → łowisz, kroczę → kroczysz, leżę → leżysz, kwiczę → kwiczysz. W przypadku tematów miękkich fonetycznie (czyli takich, w których występuje obecnie miękka spółgłoska), temat czasownika nie zmienia się w całości paradygmatu. Natomiast w przypadku tematu zakończonego spółgłoską historycznie miękką dochodzi do wymiany spółgłoskowej.

W koniugacji II może dojść do następujących wymian: c → ć: wrócę → wrócimy dz → dź: chodzę → chodzimy szcz → ść: goszczę → gościsz żdż → źdź: jeżdżę → jeździsz sz → ś: gaszę → gasisz ż → ź: wożę → wozisz Nie są to zmiany, które zachodzą zawsze, od powyższej reguły jest wiele odstępstw. Nie ulegają zmianie tematy wyrazów zakończone na cz, ż, sz, które w wyrazach pokrewnych wymieniają się na ch, k, g: cz → (k): męczę, męczysz → (męka) ż → (g): leżę, leżysz → (legł) sz → (ch) słyszę, słyszysz → (słychać) Podobne zmiany zachodzą w przypadku spółgłosek historycznie miękkich, które wymieniają się na miękkie fonetycznie; w wyrazach pokrewnych występują spółgłoski twarde: płacę → płacisz → (zaplata), wożę → wozisz → (wóz) Po tematach zakończonych na spółgłoski historycznie miękkie występują końcówki: -ysz, -y, -ymy, -ycie, np. słyszę →' słyszysz, natomiast po tematach zakończonych na spółgłoski miękkie, występują końcówki: -isz, -i, -imy, -icie, np. widzimy → widzicie

Koniugacja III Koniugacja III obejmuje te czasowniki, których temat w czasie teraźniejszym jest zakończony na -a oraz -e i przyjmuje dla I osoby liczby pojedynczej końcówkę -m, dla drugiej -sz a dla trzeciej zerową.

Koniugacja III -a

czytać grać mieć czytam gram mam czytasz grasz masz czyta gra ma czytamy gramy mamy czytacie gracie macie czytają grają mają

Temat koniugacji III -a kończy się zawsze na -a i nie występują formy oboczne. Temat 3 osoby liczby mnogiej jest zawsze zakończony na spółgłoskę -j, pozostałą po dawnej odmianie czasowników tej koniugacji, które odmieniały się podobnie jak czasownik daję: graję, grajesz, gdzie grupa aje wyewoluowała do długiego a, następnie przeniesiono do tej odmiany również końcówkę pierwszej osoby liczby pojedynczej, stąd formy gram, czytam, wołam.

Koniugacja III -e Do koniugacji tej należą czasowniki jeść, wiedzieć, śmieć, umieć, rozumieć i czasowniki od nich pochodne.

jeść umieć wiedzieć jem umiem wiem jesz umiesz wiesz je umie wie jemy umiemy wiemy jecie umiecie wiecie jedzą umieją wiedzą

Czasowniki w odmianie przyjmują te same końcówki, co w koniugacji III -a, stąd uważa się je za podgrupę koniugacji III, mimo że ich temat kończy się na -e; według niektórych gramatyków czasowniki te stanowią koniugację IV. W III osobie liczby mnogiej temat czasowników ulega rozszerzeniu o spółgłoskę -dz lub -j. Spółgłoska d historycznie należała do odmiany czasowników jeść i wiedzieć (o czym świadczą takie wyrazy, jak jadło czy wiadomo, następnie jednak zanikła przed końcówkami -m i -sz.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Czasowniki konkretnych języków Kategoria:Gramatyka języka polskiego