Imiesłów w języku polskim – nieosobowa forma polskiego czasownika. Dzieli się na imiesłowy odmienne i nieodmienne, lub, według innej klasyfikacji, na imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe. Imiesłów określa cechy czynnościowe wykonawcy danej czynności.
Imiesłów odmienny czynny Imiesłowem przymiotnikowym odmiennym czynnym nazywa się imiesłów opisujący czynności i stany osób bądź rzeczy: śmiejący się policjant, bawiące się dziecko, zachodzące słońce.
Tworzenie imiesłowu czynnego Imiesłów czynny tworzony jest od tematu czasu teraźniejszego przez dodanie przyrostka -ący, -ąca, -ące: piszę → piszący, daję → dający. W przypadku, gdy w temacie czasu teraźniejszego występują oboczności, np. biorę, bierzesz, imiesłów tworzy się od tematu twardego, np. idę, idziesz → idący, biorę, bierzesz → biorący. Gdy temat jest historycznie miękki, np. płacę, płacisz, imiesłów tworzy się od tematu stwardniałego: goszczę, gościsz → goszczący noszę, nosisz → noszący Niektóre czasowniki mogą mieć dwa tematy, no. gram, grają. W takim przypadku imiesłów tworzony jest od tematu dłuższego trzeciej osoby liczby mnogiej: mam, mają → mający wiem, wiedzą → wiedzący jem, jedzą → jedzący
Imiesłów odmienny bierny Imiesłowem przymiotnikowym odmiennym biernym nazywa się imiesłów, który określa osobę bądź przez ze względu na czynność, która jest na nich wykonywana, np. wyprana koszula (koszula, którą ktoś wyprał), zapomniana melodia, umyte dziecko.
Tworzenie imiesłowu biernego Imiesłów przymiotnikowy bierny jest tworzony od tematu czasu przeszłego czasownika przechodniego zarówno dokonanego, jak i niedokonanego i przyrostków -ny lub -ty, -ony, -ęty: chwalił → chwalony, zapomnieć → zapomniany Czasowniki tych koniugacji, których temat czasu przeszłego jest zakończony na -a, przybierają końcówkę -ny: brać → brał → brany grzać → grzał → grzany widzieć → widział → widziany
Jeśli temat czasu przeszłego czasowników I i II koniugacji kończy się na spółgłoskę inna niż r lub przybiera przyrostek i/y, czasownik w imiesłowie przyjmuje końcówkę -ony: piekę, pieczesz → pieczony niosę, niesiesz → niesiony chodzę, chodzisz → chodzony suszę, suszysz → suszony W przypadku czasownika III koniugacji jeść, tworzy on imiesłów bierny od III osoby liczby mnogiej: jem, jedzą, jadł → jedzony Czasowniki zbudowane bez przyrostka, których temat czasu przeszłego (będący zarazem rdzeniem) jest zakończony na samogłoski ą, ę, i, y, u oraz na spółgłoskę r, otrzymuje przyrostek imiesłowu -ty: ciąć, ciął, cięła → cięty żąć, żął, żęła → żęty drzeć, darł, darła → darty Czasowniki zbudowane przy pomocy przyrostka -ną, otrzymują przy tworzeniu imiesłowu przyrostek -ęty, doczepiony do tematy miękkiego czasu teraźniejszego: ciągnąć, ciągnę, ciągniesz → ciągnięty zmarznąć, zmarznę, zmarzniesz → zmarznięty Istnieją czasowniki mające dwa różne zakończenia imiesłowu biernego np. dźwignąć → dźwignięty i dźwigniony, minąć → minięty i miniony. W takich przypadkach znaczenie imiesłowów może być różne: miniony tydzień to tydzień, który minął, a minięty dom to dom, który minęliśmy. Czasowniki z przyrostkiem -ną- odnosi się nie do czynności, a do zjawisk i stanów, toteż ich imiesłowy bierne nie mają znaczenia bierności, np. zmarznięty, uschnięty, zziębnięty. Powyższa uwaga odnosi się również do stanów psychicznych tworzących imiesłowy z przyrostkiem -ony: roztargniony, zmęczony.
Imiesłowy nieodmienne Imiesłowy nieodmienne (zwane również przysłówkowymi) zachowują się w zdaniach jak przysłówki, łącząc się z czasownikami.
Imiesłów współczesny Imiesłów współczesny odnosi się do czynności, stanu lub zdarzenia, które dzieje się równolegle z czynnością opisaną czasownikiem głównym, np. Czytałem książkę, spoglądając niecierpliwie w ekran mojego smartfona.
Imiesłów współczesny tworzy się przy pomocy przyrostka -ąc, zastępującego formant -ący imiesłowu przymiotnikowego; stąd sposoby tworzenia w obu przypadkach są takie same: idę → idący → idąc mam → mający → mając
Imiesłowy przymiotnikowy i przysłówkowy współczesny są podobne, gdyż mają wspólne pochodzenie: wywodzą się od dawnej, skostniałej formy biernika rodzaju męskiego rzeczownikowej odmiany imiesłowu przymiotnikowego:
rodz. męski rodz. żeński rodz. nijaki stojąc stojący stojąco leżąc leżący leżąco Imiesłów współczesny powstał z rodzaju męskiego powyższej odmiany, a z rodzaju nijakiego wywodzą się przysłówki odimiesłowowe: na bieżąco, na stojąco.
Imiesłów uprzedni Imiesłów uprzedni informuje, że czynność przez niego opisana zakończyła się bezpośrednio przed czynnością, którą wyraża forma osobowa czasownika, np. Zjadłszy śniadanie umyłem naczynia.
Imiesłów przysłówkowy uprzedni tworzy się, dodając końcówkę -łszy lub -wszy do tematu czasu przeszłego czasowników dokonanych. Formant -wszy dodaje się do tematu zakończonego na samogłoskę: zabrać → zabrał → zabrawszy poznać → poznał → poznawszy Gdy temat kończy się na spółgłoskę, imiesłów otrzymuje formant -łszy: zjeść → zjadł → zjadłszy pomóc → pomógł → pomógłszy
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Imiesłów Kategoria:Gramatyka języka polskiego