Ładoga

Ładoga ( (), , wep. , oło. ), dawniej Newo – największe jezioro leżące w całości w Europie (większe jest leżące częściowo w Europie Morze Kaspijskie), położone w Rosji (do 1940 część jeziora należała do Finlandii), na północny wschód od Petersburga. Jego powierzchnia to 17 891 km² (z wyspami 18 135 km²) i jest czternastym co do powierzchni słodkowodnym jeziorem na świecie. Należy do zlewni Morza Bałtyckiego, Oceanu Atlantyckiego. Jego objętość wynosi 838±2,4 km³. Jest ono zatem największym pod względem objętości jeziorem w Europie i piętnastym na świecie.

Opis fizycznogeograficzny

Dane podstawowe Całkowita powierzchnia jeziora to 17 891 km² (bez wysp). Objętość obecnie szacuje się na 837 km³ (wcześniejsze dane mówiły o 908 km³). Maksymalna rozciągłość południkowa to 219 km, natomiast równoleżnikowa 119 km, przy średniej rozciągłości wynoszącej 82 km. Największa głębia położona jest w północno-zachodniej części (230 m), natomiast średnia głębokość jeziora to 51 m, według innych źródeł 46,9.

W południowej części znajdują się trzy duże zatoki: Świrowska (o średniej głębokości 3 m), Wołchowska (głębokość 8 m) i Szlisselburska (głębokość 4 m). Większość z 660 wysp, które znajdują się na Ładodze, znajduje się w północnej jej części. Największe z nich to Rijekkałansari (ros. Риеккалансари, fin. Riekkalansaari; 55,3 km²), Mantsinsari (ros. Мантсинсаари, fin. Mantsinsaari; 39,4 km²), Kilpoła (ros. Кильпола, fin. Kilpolansaari; 32,1 km²), Tułołansari (ros. Тулолансари, fin. Tulolansaari; 30,3 km²) i Wałaam (ros. Валаам, fin. Valamo; 27,8 km²).

Wzdłuż brzegów jeziora biegnie Kanał Nowoładoski, który jest częścią Kanału Wołżańsko-Bałtyckiego. Jezioro jest oddzielone od Zatoki Fińskiej Przesmykiem Karelskim. Wody jeziora łączą się z Zatoką Fińską rzeką Newa. Przez jezioro biegnie droga wodna Kanału Białomorsko-Bałtyckiego.

Miasta położone na brzegach Ładogi to w okolicach Petersburga: Prioziersk, Nowa Ładoga i Szlisselburg oraz w Karelii: Sortawała, Pitkiaranta i Łachdienpochja. Jezioro jest żeglowne.

Dno i wybrzeże thumb|Wybrzeże niskie Ładogi thumb|Wybrzeże wysokie Ładogi Jezioro jest pochodzenia tektonicznego, ale w czwartorzędzie zostało przekształcone przez działania lodowca. Długość linii brzegowej to 1570 km. Na północnym brzegu wybrzeże jest wysokie, przeważnie skaliste. Wynika to z tego, że północna część znajduje się na brzegu tarczy bałtyckiej. Skały charakterystyczne dla tej części wybrzeża to: granity, gnejsy, czwartorzędowe łupki. Wybrzeże typu szkierowego. Wyspy znajdujące się w tej części jeziora są zalesione. W kierunku południowym tarcza bałtycka chowa się pod Platformę wschodnioeuropejską. Na południowym brzegu przeważają wybrzeża niskie, porośnięte wierzbami i olchami. Znajduje się tu także wiele piaszczystych plaż, występują też wydmy porośnięte sosnami, a także bagna. W północnej części jezioro ma znacznie większą głębokość, a budowa dna jest bardzo skomplikowana – występują ponad 100-metrowe głębie poprzedzielane płyciznami, natomiast w południowej, średnia głębokość oscyluje wokół 10 m. W głębszych częściach jeziora dno jest muliste, a w południowej, płytszej części, na przeważającym obszarze jest zbudowane z piasków i głazów. Wzdłuż wybrzeża licznie występują głazowiska.

Do zarastania brzegu przyczynia się głównie trzcina pospolita (Phragmites australis). Występuje ona wzdłuż 72% długości linii brzegowej.

Klimat Jezioro Ładoga znajduje się na granicy trzech rodzajów klimatu umiarkowanego. W przeważającej części jest to klimat chłodny kontynentalny, w południowej części występuje klimat ciepły kontynentalny, a w południowo-zachodniej – ciepły przejściowy.. Średnia temperatura lutego waha się między –8 a –10 °C, zaś lipca od 16 do 17 °C. Przeciętne opady to 550 mm rocznie. Najmniejsza miesięczna ilość opadów przypada na luty – marzec (24 mm), największa jest notowana we wrześniu (58 mm). W ciągu roku średnio 62 dni są słoneczne, nad jeziorem dominują dni pochmurne, powietrze jest mało przejrzyste. Przyczynia się to do małego odparowywania wody (mało energii słonecznej jest dostarczane do wody). Zimą wilgotność sięga nawet 85–90% (średnia miesięczna) – latem wynosi ona około 65–75%. Roczna suma promieniowania słonecznego wynosi 3156 MJ/m², natomiast średnie roczne promieniowanie waha się od 25 MJ/m² w grudniu do 686 MJ/m² w czerwcuСанкт-Петербург: Энциклопедия. – М.: Российская политическая энциклопедия, 2006. s. 371–372..

Długość dnia waha się od 5 godzin 51 minut podczas przesilenia zimowego do aż 18 godzin i 50 minut podczas przesilenia letniego. Nad Ładogą w okresie od 25 maja do 17 lipca można obserwować zjawisko białych nocy.

Dane hydrologiczne Jezioro oligo- i mezotroficzne: zróżnicowane ukształtowanie dna jeziora, duża objętość jeziora oraz różny charakter zlewni odprowadzających wodę do poszczególnych części jeziora powodują, że istnieją pomiędzy nimi różnice trofii wody. W centralnej części jezioro jest oligotroficzne, w basenach bliższych brzegu, zwłaszcza w południowej części, ma więcej cech jeziora mezotroficznego. Ładoga jest jeziorem holomiktycznym i dimiktycznym – jego wody mieszają się całkowicie dwukrotnie w ciągu roku. Stratyfikacją termiczna typowa dla jezior dimiktycznych, pomiędzy poszczególnymi basenami jeziora istnieją niewielkie różnice w stratyfikacji. Metalimnion (środkowa, przejściowa warstwa wody w jeziorach – miejsce skoku termicznego, stężenia tlenu i innych substancji) znajduje się latem na głębokości 30–40 m. Poniżej termokliny temperatura spada bardzo szybko i latem przy dnie wynosi 4–5 °C.

Bilans wodny, wahania poziomu Jezioro Ładoga jest stałe i przepływowe. Jezioro jest zasilane głównie przez rzeki (85%), ponadto opady (13%) oraz wody podziemne (2%). Większość wody płynie głównymi dopływami: Świrem, Wołchowem i Vuoksi – średnio 66,4 km³. W sumie do Ładogi wpływają 32 rzeki. Całkowity wpływ wody z rzek wynosi 71,2 km³. Ekstrema osiągnięte zostały w 1940 roku (minimum, 37,8 km³) oraz w 1958 (maksimum, 89,6 km³). Największa część rocznego wpływu jest realizowana wiosną – 35,5%, najmniejsza latem – 16,3% (Ivanov, Kirillova, 1966). Powierzchnia bezpośredniego spływu powierzchniowego to 80,1 km³ i jest zbyt mała, aby wpływać na bilans wodny. W rozważanym cyklu rocznym udział wpływów z rzek, opadów i wód podziemnych sięga 83-89% natomiast retencji 11–17%. O takim rozkładzie wpływów decyduje ogromna powierzchnia zlewni jeziora.

Odpływ w większości jest realizowany poprzez jedyny odpływ rzeczny – Newę (92%) – na poziomie 78,1 km³, pozostałe 8% to parowanie wody z powierzchni jeziora. Ekstrema osiągnięte zostały w 1940 roku (minimum, 42,4 km³) oraz w 1958 (maksimum, 100,4 km³). Odpływ jest praktycznie równo rozłożony ze względu na pory roku.

Najwyższy zanotowany średni roczny poziom wody w jeziorze wynosił 6,2 m (1940). Najniższa średnia wysokość nad poziomem morza wystąpiła w 1924 roku – 3,64 m. Zmiany wysokości tafli nad poziomem morza są płynne. Różnica pomiędzy najwyższym poziomem w czerwcu-lipcu a najniższym w grudniu-styczniu wynosi zazwyczaj 0,69 m. Największa odnotowana amplituda podczas liczącej już 150 lat historii pomiarów wyniosła 3,22 m – w 1962 roku. Czas retencji to 11 lat.

Zmiany temperatury wody i pokrywa lodowa Temperatura w jeziorze różni się w zależności od jego części. W sierpniu przy powierzchni waha się od 16 do 25 °C, przy dnie osiągając od 2 do 2,5 °C. Biologiczne lato definiowane jako część roku o temperaturze na powierzchni wody powyżej 10 °C trwa od 70 dni w północnej części do 130 dni w zatokach w południowej części. W zimie przy dnie temperatura wynosi między 4 a 5 °C.

Wody przybrzeżne i zatoki Ładogi zamarzają na początku grudnia, według innych źródeł na początku listopada – średnio od 24 listopada, natomiast otwarte wody zależnie od roku w styczniu lub lutym. Pokrywa lodowa utrzymuje się średnio 172 ±3 dni (najdłużej 203 dni w 1976 roku). Średnio 95% powierzchni jeziora pokryte jest lodem od 13 lutego do 24 marca. Przeciętna grubość lodu utrzymuje się na poziomie 50–60 cm, w najgrubszych miejscach dochodząc nawet do 100 cm. Lód w centralnej części utrzymuje się do końca marca, natomiast w północnej części nawet do maja. Roztopy postępują w odwrotnej kolejności niż zamarzanie. Większość lodu topi się do wód samego jeziora, do rzeki Newy spływa niewielka część – od 1 do 5%.

Właściwości fizykochemiczne wody Przejrzystość wody, mierzona za pomocą krążka Secchiego: 3–4 m latem, wiosną do 8–9 m w północnym basenie, w części południowej mniejsza – latem do 2–3 m. Woda w Ładodze ma lekko brązowo-żółty odcień. Zasolenie wody wynosi 0,06‰. Woda jest miękka, o odczynie zbliżonym do obojętnego, jej pH jest w granicach od 6,4 do 7,1 lub według innych źródeł 7,2–7,6. W zimie stężenie rozpuszczonego tlenu wynosi 14–15 mg/l, latem: 10–11 mg/l, w głębinach 12–13 mg/l. Średnie stężenie azotu w wodzie wynosi 650 μg/l. Średnie stężenie fosforu w wodzie wynosi 17 μg/l. Znaczny wzrost stężenia fosforu odnotowano po roku 1980 – przyczynami kilkukrotnego wzrostu stężenia tego pierwiastka były działalność przemysłowa i odprowadzane do jeziora ścieki – głównie poprzez Wołchow. Stężenie fosforu w wodach jeziora wzrosło wówczas do 26 μg/l – w następnych dekadach stopniowo malało na skutek poprawy warunków i dbania o środowisko. Średnie stężenie chlorofilu „a” w wodzie to 4–6 mg/m³.

+ Zawartość jonów w wodzie jeziora Ładoga Jon HCO3− SO42− Cl− Ca2+ Mg2+ K+ Na+ SUMA Gramorównoważnik [mg] 0,482 0,214 0,181 0,454 0,222 0,187 0,036 Stężenie [mg/l] 29,4 10,3 6,4 9,1 2,7 4,3 1,4 63,4

Zlewnia Powierzchnia zlewni Ładogi wynosi 276,000 km². Na jej terenie znajduje się około 50 000 jezior i 3500 rzek dłuższych niż 10 km. Można wyróżnić dwie odmienne części – północną (położoną na tarczy bałtyckiej) i południową (na Platformie wschodnioeuropejskiej). Dla obu części charakterystyczna jest płytka warstwa osadów czwartorzędowych. Topografia terenu jest w głównej mierze wynikiem ostatnich zlodowaceń – krajobraz jest typowo młodoglacjalny. Wysokości bezwzględne wahają się od 5 do 300 m. Całość zlewni leży w strefie tajgi. Na jej terenie znajduje się 50 000 jezior i 48 000 rzek (o łącznej długości 126 500 km).

Obszar zlewni dzielą między sobą trzy państwa – Rosja (80% powierzchni), Finlandia (19,9%) i Białoruś (0,01%).

Z geograficznego punktu widzenia zlewnię Ładogi można podzielić na 4 części: Świr-Onega – 83,2 tys. km², jeziorność 16,7%, 10 570 cieków (34 475 km) Wołchow-Ilmen – 80,2 tys. km², jeziorność 3,4%, 24 841 cieków (59 921 km) Vuoksi-Saimaa – 66,7 tys. km², jeziorność 19,8% samo jezioro Jeziorność za (Kudersky et al., 2000); liczba rzek za (Grigoryev, Gritsevskaya, 1959; Istomin, Yakovlev, 1989).

Na terytorium zlewni Ładogi żyje prawie 4 mln osób (w tym 2,7 mln w miastach). W rosyjskiej części gęstość zaludnienia to 12,4 osób na km² (Rumyantsev, Drabkova, 2007). W dorzeczu Wołchowa – 40 osób/km² oraz w zlewni rzeki Siaś – 20 osób na km² (Raspletina, Susareva, 2006).

Zjawiska meteorologiczne W ciągu roku notuje się od 15 do 20 dni z burzami z piorunami. Bardziej obfite deszcze spadają od kwietnia do września (a w północnej części od maja do września). Średnio miesięcznie notuje się od 1 do 7 dni z takim zjawiskiem.

Zamiecie obserwowane są od października do kwietnia. W tym okresie liczba dni z zamieciami waha się między 1 a 10. Burze śnieżne najczęściej zdarzają się w styczniu i lutym.

Refrakcje, podczas których widoczność polepsza się do 2–3 razy, są częstym zjawiskiem podczas lata. Miraże występują stosunkowo rzadko.

Trąby powietrzne osiągają do 15 m i powstają przeważnie tylko w północnej części jeziora.

Historia Etymologia nazwy W „Powieści minionych lat” z XII wieku autor używa określenia „wielkie jezioro Newa”. Zauważalny jest związek nazwy jeziora z oznaczeniem rzeki Newa, która swą nazwę wzięła prawdopodobnie od fińskiego słowa Neva – „bagno”. Z kolei w skandynawskich sagach i umowach miast Hanzy jezioro określane było jako Aldoga (por. fin. Aalto – „fala”).