Michał (czarnog. Mihailo), imię świeckie Miraš Dedeić (ur. 8 listopada 1938 w Ramovo Ždrijelo) - czarnogórski duchowny prawosławny, od 1997 roku związany jako zwierzchnik z niekanonicznym Czarnogórskim Kościołem Prawosławnym (CPC). Od 1997 do września 2023 roku pozostawał bezspornym zwierzchnikiem współczesnego CPC, posługując się tytułem arcybiskupa Cetynii i metropolity Czarnogóry. Od rozłamu z 2023 roku kieruje jednym z dwóch konkurencyjnych ośrodków używających nazwy Czarnogórskiego Kościoła Prawosławnego. Drugi ośrodek uznaje za zwierzchnika Borysa (Bojovicia).

Przed związaniem się z CPC Dedeić był duchownym Patriarchatu Konstantynopolitańskiego i pełnił posługę w Rzymie. Patriarchat Ekumeniczny uważa go za osobę pozbawioną stanu duchownego i wyłączoną z jego wspólnoty. Dedeić kwestionuje sposób przedstawiania tej sprawy, utrzymując, że przed decyzją synodalną z 1997 roku sam złożył rezygnację z posługi w strukturach Patriarchatu.

Życiorys

Pochodzenie i młodość

Miraš Dedeić urodził się 8 listopada 1938 roku w miejscowości Ramovo Ždrijelo na obszarze Durmitoru, w ówczesnym Królestwie Jugosławii. Według oficjalnej biografii publikowanej przez kierowaną przez niego strukturę CPC jego ojcem był Mlađen Dedeić, a matką Saveta z domu Delibašić. Rodzina Dedeiciów wywodziła się według tego źródła z obszaru Čeva.

20 listopada 1938 roku został ochrzczony w cerkwi Przemienienia Pańskiego we wsi Krš. Chrztu udzielił ks. Niko Pavićević, a ojcem chrzestnym był Krsto Bajčeta.

Początkowe wykształcenie zdobywał w Tomaševie-Šahovićach. Następnie uczęszczał przez dwa lata do prawosławnego seminarium duchownego w Prizrenie. Oficjalna biografia CPC utrzymuje, że opuścił seminarium z powodu deklarowania czarnogórskiej tożsamości narodowej; twierdzenie to pochodzi ze źródła związanego z samym Dedeiciem i nie zostało niezależnie potwierdzone.

Po odejściu z seminarium ukończył klasyczne gimnazjum w Prizrenie i rozpoczął studia pedagogiczne na Uniwersytecie w Prisztinie. Następnie, za zgodą ówczesnego biskupa raszko-prizreńskiego Pawła (Stojčevicia), późniejszego patriarchy serbskiego, 16 września 1965 roku rozpoczął studia na Wydziale Teologii Prawosławnej w Belgradzie. Ukończył je w 1969 roku.

Praca w strukturach Serbskiego Kościoła Prawosławnego i studia zagraniczne

Po ukończeniu studiów Dedeić nie był jeszcze duchownym. 11 listopada 1969 roku Święty Synod Serbskiego Kościoła Prawosławnego mianował go zastępcą nauczyciela w szkole monastycznej działającej przy monasterze Ostrog. Według oficjalnej biografii CPC nominację wydano pod numerem 4824, a podpisał ją patriarcha German. Zatrudnienie zakończyło się decyzją Synodu z 6 października 1970 roku.

Następnie wyjechał do Rzymu. W 1973 roku ukończył studia podyplomowe w Papieskim Instytucie Wschodnim. Później odbywał dalsze studia w Moskiewskiej Akademii Duchownej św. Sergiusza w Zagorsku, jednak nie ukończył tam doktoratu.

Praca archiwalna i naukowa

W latach 70. i 80. prowadził prace archiwalne związane przede wszystkim z historią Czarnogóry i Bałkanów. Według oficjalnej biografii CPC w 1975 roku otrzymał możliwość pracy w Państwowym Archiwum ZSRR, a następnie korzystał ze zbiorów Biblioteki Sałtykowa-Szczedrina w Leningradzie. W 1976 roku, z rekomendacji akademika Vasy Čubrilovicia, prowadził kwerendę w archiwach w Trieście dotyczącą dokumentów z XVI-XVIII wieku.

W 1982 roku, z rekomendacji historyka Radovana Samardžicia, prowadził badania w archiwach państwowych we Włoszech. Korzystał również ze zbiorów włoskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Archiwum Watykańskiego, archiwum Kongregacji Rozkrzewiania Wiary oraz archiwów w Wenecji.

Według biografii publikowanej przez CPC pracował również w archiwum rezydencji ostatniego króla Włoch Humberta II w Cascais w Portugalii, gromadząc materiały dotyczące jego matki, królowej Heleny Czarnogórskiej. Źródło CPC opisuje także osobistą znajomość Dedeicia z Humbertem II.

Droga do kapłaństwa

W 1984 roku Dedeić podjął próbę rozpoczęcia życia monastycznego w monasterze Ostrog. Według jego oficjalnej biografii metropolita czarnogórsko-przymorski Danilo (Dajković) początkowo zezwolił mu na przygotowanie do postrzyżyn, po czym nakazał mu zwrócić się o zgodę do biskupa właściwego dla jego ówczesnej jurysdykcji i opuścić monaster.

Dedeić nie został wyświęcony na kapłana Serbskiego Kościoła Prawosławnego. Święcenia przyjął dopiero w 1988 roku w jurysdykcji Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. 29 czerwca 1988 roku w cerkwi Świętej Trójcy w Wiedniu metropolita Austrii i egzarcha Włoch oraz Węgier Chryzostom wyświęcił go na diakona, a 30 czerwca na prezbitera.

Po święceniach został skierowany do posługi w Rzymie. Służył w strukturach Patriarchatu Ekumenicznego, m.in. przy greckiej cerkwi św. Andrzeja, gdzie organizował również nabożeństwa dla serbskojęzycznych prawosławnych mieszkańców miasta. W Rzymie uzyskał godność archimandryty.

Spór z Patriarchatem Ekumenicznym

Okoliczności zakończenia posługi Dedeicia w Patriarchacie Konstantynopolitańskim są przedstawiane odmiennie przez zainteresowane strony.

Według biografii publikowanej przez CPC 27 stycznia 1997 roku Dedeić złożył metropolicie Gennadiuszowi rezygnację z posługi w greckiej wspólnocie w Rzymie, a następnie przekazał rezygnację patriarsze ekumenicznemu Bartłomiejowi I. CPC utrzymuje, że nastąpiło to przed decyzją Patriarchatu dotyczącą jego statusu.

Patriarchat Ekumeniczny traktuje natomiast Dedeicia jako duchownego pozbawionego stanu kapłańskiego i wyłączonego ze wspólnoty kościelnej. Literatura naukowa podaje, że został usunięty z duchowieństwa i ekskomunikowany w 1997 roku.

W liście skierowanym w 2019 roku do prezydenta Czarnogóry Mila Đukanovicia patriarcha Bartłomiej stwierdził, że Dedeić nie jest uznawany przez Patriarchat Ekumeniczny za biskupa Kościoła prawosławnego i został wcześniej wyłączony z jego struktur. Podobne stanowisko zajmowały inne kanoniczne Kościoły prawosławne, w tym Kościół Prawosławny w Ameryce.

Sam Dedeić konsekwentnie odrzucał określenie go jako duchownego pozbawionego stanu. W wywiadzie dla RTS w 2020 roku twierdził, że jego odejście z poprzedniej jurysdykcji zostało niewłaściwie przedstawione, a późniejsza konsekracja biskupia była jego zdaniem ważna.

Zwierzchnik Czarnogórskiego Kościoła Prawosławnego

Wybór w 1997 roku

Pierwszy zwierzchnik współczesnego CPC, Antonije Abramović, zmarł w listopadzie 1996 roku. 6 stycznia 1997 roku podczas zgromadzenia w Cetynii Dedeić został wybrany na jego następcę. W chwili wyboru był jeszcze związany z posługą w Rzymie.

Przyjął imię kościelne Mihailo, po polsku Michał.

Konsekracja biskupia

Po wyborze potrzebował konsekracji biskupiej. Nie otrzymał jej od żadnego z uznawanych kanonicznych Kościołów prawosławnych.

15 marca 1998 roku został konsekrowany na biskupa w cerkwi św. Paraskiewy w Sofii. Głównym konsekratorem był Pimen (Enew), stojący na czele konkurencyjnego wobec patriarchy Maksyma bułgarskiego Alternatywnego Synodu. W konsekracji uczestniczyli również inni hierarchowie tego ugrupowania, w tym metropolici Innocenty i Gennadiusz.

Alternatywny Synod powstał podczas rozłamu w Bułgarskim Kościele Prawosławnym i nie był uznawany przez pozostałe kanoniczne Kościoły prawosławne jako odrębna prawowita jurysdykcja. Jesienią 1998 roku ogólnoprawosławny sobór w Sofii potwierdził Maksyma jako kanonicznego patriarchę Bułgarii i przyjął pokutę części hierarchów konkurencyjnego synodu, w tym Pimena.

Badacze opisują konsekrację Dedeicia jako dokonaną przez bułgarski Alternatywny Synod, podkreślając, że nie doprowadziła ona do uznania CPC przez kanoniczne Kościoły prawosławne.

31 października 1998 roku Dedeić został uroczyście intronizowany w Cetynii jako arcybiskup cetyński i metropolita Czarnogóry.

Rejestracja CPC

Za jego zwierzchnictwa podjęto działania na rzecz formalnego uznania osobowości prawnej CPC przez państwo. 17 stycznia 2000 roku Czarnogórski Kościół Prawosławny został wpisany do rejestru wspólnot religijnych w Czarnogórze.

Rejestracja państwowa nie oznaczała uznania kanonicznego przez inne Kościoły prawosławne.

Rozwój struktur CPC

Pod kierownictwem Mihaila CPC stopniowo rozwijał własne duchowieństwo i placówki. Na początku 2023 roku, przed rozłamem wewnętrznym, oficjalna strona CPC podawała, że wspólnota miała czterech biskupów, 15 prezbiterów, trzech diakonów i czterech subdiakonów, działających w Czarnogórze i diasporze.

CPC nie uzyskał jednak za jego rządów formalnego uznania żadnego z kanonicznych autokefalicznych Kościołów prawosławnych.

Działalność publiczna i międzykościelna

Czarnogórska tożsamość kościelna

Jako zwierzchnik CPC Dedeić konsekwentnie opowiadał się za istnieniem odrębnego czarnogórskiego Kościoła prawosławnego, przedstawiając współczesny CPC jako kontynuację dawnej metropolii czarnogórskiej. Krytykował włączenie historycznych struktur kościelnych Czarnogóry do zjednoczonego Serbskiego Kościoła Prawosławnego po I wojnie światowej i domagał się uznania historycznej autokefalii Czarnogóry.

Po odzyskaniu przez Czarnogórę niepodległości w 2006 roku konflikty pomiędzy CPC a Serbskim Kościołem Prawosławnym koncentrowały się m.in. wokół statusu historycznych świątyń i monasterów. Dedeić domagał się zwrotu lub udostępnienia CPC części obiektów pozostających w jurysdykcji Serbskiego Kościoła Prawosławnego.

Srebrenica i dialog międzyreligijny

24 września 2005 roku Dedeić, były zwierzchnik Islamskiej Wspólnoty Religijnej w Czarnogórze Idriz Demirović oraz katolicki duchowny Branko Sbutega wspólnie odwiedzili miejsce pamięci w Srebrenicy. Według Radia Wolna Europa była to pierwsza wspólna wizyta przedstawicieli trzech największych tradycji religijnych Czarnogóry w miejscu zbrodni. Inicjatorem wizyty był Dedeić.

W kolejnych latach uczestniczył w obchodach upamiętniających ofiary Srebrenicy. 11 lipca 2026 roku brał udział w obchodach 31. rocznicy ludobójstwa w Srebrenicy-Potočarach.

Kontakty z Patriarchatem Kijowskim

W okresie kierowania CPC przez Mihaila wspólnota utrzymywała kontakty z nieuznawanym wówczas przez większość prawosławia Ukraińskim Kościołem Prawosławnym Patriarchatu Kijowskiego. W październiku 2010 roku Czarnogórę odwiedził patriarcha kijowski Filaret (Denysenko), który wyrażał poparcie dla dążeń CPC do autokefalii.

Kontakty te nie oznaczały uznania CPC przez kanoniczne Kościoły prawosławne.

Ustawa o wolności wyznania z 2019 roku

Dedeić popierał przyjętą pod koniec 2019 roku czarnogórską ustawę o wolności wyznania, w szczególności przepisy odnoszące się do statusu własności obiektów sakralnych powstałych przed 1918 rokiem. Uważał, że historyczne obiekty należące jego zdaniem do dawnego państwa czarnogórskiego powinny zostać zwrócone państwu, a ich użytkowanie następnie uregulowane.

Ustawa wywołała masowe protesty wiernych i duchowieństwa Serbskiego Kościoła Prawosławnego. Spór wokół niej stał się jednym z najważniejszych konfliktów religijno-politycznych w Czarnogórze w latach 2019-2020.

Uroczystości w Cetynii w 2021 roku

W 2021 roku Dedeić sprzeciwiał się przeprowadzeniu w Monasterze Cetyńskim uroczystości intronizacji nowego metropolity czarnogórsko-przymorskiego Serbskiego Kościoła Prawosławnego Joanikija II. Uczestniczył w protestach w Cetynii i argumentował, że ceremonia nie powinna odbywać się w tym mieście.

Rozłam w CPC od 2023 roku

Wybór Borysa Bojovicia

3 września 2023 roku w Cetynii odbyło się zgromadzenie części duchowieństwa i wiernych CPC. Uczestnicy zgromadzenia ogłosili przejście Mihaila w stan spoczynku i wybrali biskupa Borysa Bojovicia na arcybiskupa Cetynii i metropolitę Czarnogóry.

Dedeić natychmiast odrzucił decyzje zgromadzenia. Twierdził, że zgromadzenie nie posiadało kompetencji do odwołania żyjącego zwierzchnika ani wyboru nowego metropolity w sposób sprzeczny ze statutem i konstytucją kościelną. Określił wydarzenie jako polityczny wiec pozbawiony skutków prawnych dla CPC.